Zapraszamy na kolejne seminarium Zakładu Etnologii i Antropologii Kulturowej IS PAN, na którym dr Claudia Snochowska-Gonzalez przedstawi referat pt. „Z rasizmem przez wieki. Jan Czekanowski i polska antropologia”.
Spotkanie odbędzie się w środę 25 marca 2026 r. o godz. 14.00 w siedzibie IS PAN przy ul. Jaracza 1. Dla osób spoza Warszawy lub niemogących dotrzeć osobiście zapewnimy połączenie na platformie Zoom.
Goście spoza Instytutu Slawistyki PAN zainteresowani udziałem online proszeni są o wcześniejsze zgłoszenie się po link do dr. Konrada Matyjaszka: kmatyjaszek@ispan.edu.pl.
Opis
Tematem wystąpienia będzie społeczna historia teorii antropologicznej Jana Czekanowskiego. Swoją karierę Czekanowski rozpoczął jako uczestnik Deutsche Zentral-Afrika Expedition; po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kontynuował ją na Uniwersytecie we Lwowie, gdzie stał się twórcą tzw. lwowskiej szkoły antropologicznej. W swoich badaniach wykorzystywał metody statystyki matematycznej w badaniach rasowych i dostosowywał naukę rasową do potrzeb odrodzonego państwa polskiego. Wykształcił też licznych uczniów, którzy kontynuowali jego myśl antropologiczną i rozwijali polską antropologię w wielu ośrodkach naukowych.
Co ciekawe, kariery Czekanowskiego nie przerwała zmiana władzy po zakończeniu II wojny światowej: ani rasistowskie poglądy, ani problematyczna przeszłość nie przeszkodziły mu w zajmowaniu mocnej pozycji w polskim życiu naukowym.
O ile jednak po I wojnie światowej ustalenia Czekanowskiego wykorzystywano przede wszystkim do uzasadniania „polskości” wschodniego pogranicza, o tyle po II wojnie światowej pełniły one funkcję dowodzenia odwiecznej polskości tzw. Ziem Odzyskanych. Co ciekawe, choć w pierwszym przypadku „rasowo innymi” mieli być Ukraińcy i Białorusini, a w drugim – Niemcy, niezmienna pozostawała związana z tym „rasowa inność” żydowskich Polaków.
Pojęcia stosowane m.in. przez Czekanowskiego, wywodzące się ze słownika nacjonalistycznego i rasistowskiego, przetrwały zmiany ustrojowe i do dziś nie zostały poddane publicznej debacie ani zdyskredytowane, choć ich znaczenie jest obecnie istotne nie tyle w samej antropologii, ile w szeroko rozumianym życiu publicznym.
W wystąpieniu dr Snochowska-Gonzalez spróbuje zrekonstruować forsowane m.in. przez Czekanowskiego pojęcie rasy, poddać refleksji jego trwałość jako narzędzia autorytarnego i kapitalistycznego państwa, użytecznego do dziś, a także zastanowić się nad relacją między rasizmem i antysemityzmem ukształtowanymi wokół tego pojęcia w polskim kontekście.
Ponadto przyjrzy się historii polskiej antropologii jako nauki i jako instytucji, a na koniec zaprosi do dyskusji nad postawioną przez siebie tezą, że rozliczenie się z dziedzictwem Czekanowskiego jest dziś szczególnie ważne – dla antropologii, dla slawistyki i dla nauki w ogóle.