Zapraszamy na zebranie naukowe Zakładu Literaturoznawstwa i Kulturoznawstwa IS PAN, które odbędzie się we wtorek, 12 maja 2026 r., w godz. 11.00–13.00 w trybie hybrydowym − w Instytucie Slawistyki PAN przy ul. Jaracza 1 (V piętro) oraz online na platformie Zoom.
Osoby spoza Instytutu Slawistyki PAN, które chciałyby uczestniczyć w zebraniu, mogą otrzymać link do spotkania, pisząc na adres dr Katarzyny Roman-Rawskiej: k.roman-rawska@ispan.edu.pl.
Chęć udziału w trybie stacjonarnym prosimy zgłosić do sekretariatu Instytutu do 11 maja 2026 roku: sekretariat@ispan.edu.pl.
Na najbliższym zebraniu wystąpi dr Marzena Maciulewicz, która wygłosi referat pt. „Spojrzenie na miasto pod powierzchnią. Piwnice, schrony oraz praktyki miejskie w sąsiedzkich przestrzeniach podziemnych Nowego Belgradu”.
Opis
Podziemne wymiary miast pozostają w dużej mierze poza polem zainteresowania zarówno badań antropologicznych, jak i dyskursu publicznego. To, co znajduje się pod powierzchnią, bywa traktowane jako oczywiste i pozostaje zarazem niewidoczne. Podziemia miejskie – niezależnie od tego, czy są rozpoznawane, czy pomijane – stanowią jednak integralny komponent tkanki miejskiej.
W swoim wystąpieniu badaczka przedstawi stosunkowo nowy nurt badań miejskich skupiający się na tym, co pod powierzchnią. Analizuje deklarowane praktyki dotyczące wykorzystania piwnic i schronów na osiedlach Nowego Belgradu w zróżnicowanych okolicznościach – zarówno w życiu codziennym czasu pokoju, jak i w sytuacjach kryzysowych.
Nowy Belgrad to dzielnica Belgradu wybudowana po II wojnie światowej na dawnych terenach zalewowych. Ogromne przedsięwzięcie urbanizacyjne miało na celu stworzenie miasta ucieleśniającego ideały socjalistycznej nowoczesności i pełniącego funkcję stolicy przyszłego państwa socjalistycznej Jugosławii (Blagojević 2007, Kulić 2013). W związku z tym, że Nowy Belgrad powstawał w okresie zimnej wojny, cele związane z obronnością i bezpieczeństwem były wpisane w założenia determinujące jego budowę. Znalazły one swój wyraz zarówno nad, jak i pod powierzchnią – w architekturze reprezentacyjnej i publicznej z jednej strony, a także w przestrzeniach podziemnych z drugiej, takich jak piwnice i schrony przeciwatomowe.
W swoich badaniach dr Maciulewicz analizuje sposoby użytkowania przestrzeni podziemnych w Nowym Belgradzie, koncentrując się na praktykach zarządzania. Interesuje ją, jakie role pełnią obecnie te przestrzenie w odniesieniu do zamierzonych funkcji (o ile w ogóle są wykorzystywane w określonych celach). Opiera się na narracjach mieszkańców dotyczących ich doświadczeń wykorzystywania podziemnej infrastruktury w rozmaitych okolicznościach: od życia codziennego w czasach Jugosławii, przez wojny lat 90., w tym bombardowania NATO, aż po konsekwencje niedawnego konfliktu w Ukrainie.
Badania wskazują, że przestrzenie podziemne nie są jedynie zaniedbane i niewykorzystywane (García, Pike 2025), lecz pozostają zintegrowane z życiem miejskim zarówno w codziennych praktykach, jak i w sytuacjach kryzysowych. Przykładowo, piwnice, które zazwyczaj pełnią funkcje magazynowe, mogą być adaptowane na lokale usługowe lub miejsca spotkań mieszkańców. Podobnie schrony przeciwatomowe mogą być wynajmowane w celach komercyjnych, takich jak np. prowadzenie siłowni. W sytuacji kryzysu natomiast powraca pytanie o użyteczność przestrzeni podziemnych w odniesieniu do ich pierwotnych funkcji, tj. bezpieczeństwa i ochrony ludności cywilnej.
Referat powstał na podstawie danych zebranych podczas badań terenowych realizowanych w ramach działania badawczego pt. „Komšiluk w wielkim mieście? Relacje sąsiedzkie w Nowym Belgradzie” finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki (Miniatura 7, nr rej. 2023/07/X/HS2/00085).