DOI: https://doi.org/10.11649/abs.2017.012

Obrazy unii między Wielkim Księstwem Litewskim a Królestwem Polskim w litewskiej pamięci zbiorowej (koniec XIX w. – 1940 r.)

Dangiras Mačiulis

Abstract


The images of the Grand Duchy of Lithuania and the Union of the Kingdom of Poland in Lithuanian collective memory (end of the 19th c. – 1940)

Since the end of the 19th century the Lithuanian national movement created several narrations about national history, which presented a negative evaluation of the Grand Duchy of Lithuania and the Union of the Kingdom of Poland. Polonization of Lithuania was highlighted as the most negative consequence of these Unions.

All unions formed under the Grand Duchy of Lithuania and the Union of the Kingdom of Poland got negative evaluation in the discourse of Lithuanian nationalism. However, the Union of Lublin was considered to be the greatest harm – it was evaluated as a fatal moment in the Lithuanian history giving rise to the processes of dangerous Lithuanian national ethnic identity loss. The Lithuanian national movement proclaimed cultural and political independence, and declared that the revival of historical ideal of the Unions’ national identity was unacceptable for the Lithuanian nation.

When discussing the Lithuanians’ rights to political independence with the Polish public figures and reacting to ambitions of the Polish political figures to restore Poland with the Polish-Lithuanian Commonwealth national borders of 1772, in the Lithuanian press the image of two Unions (usually, the Union of Lublin) was presented as the symbol underlying the Lithuanian national political and cultural dependence. The image of the Union of Lublin was like an obligatory illustration of the Lithuanian nationalism discourse underlining the negative consequences of the union for the Lithuanian nation. It was the Union of Lublin that became the generalized image of all unions and the symbol of Lithuanian political, ethnic, cultural dependence, the memory location underlying the traumatic memory.

The initiatives of the Polish public figures to actualize the memories about the unions caused the Lithuanians’ negative response and numerous discussions. A similar situation happened in 1913 when the Polish society mentioned the 500th anniversary of the Herald Union. The celebration of this anniversary was evaluated by Lithuanians as a Polish attempt to revive the political union ideal – as an attempt to make Lithuania a part of Poland. The debates of those times were used by the public figures of the Lithuanian national movement in order to emphasize the orientation of the Lithuanian national movement towards the cultural and political emancipation and underline that the Lithuanians do not accept any idea of state revival reasoned by historical unions.

The image of unions in the interwar Lithuania of the 20th century was the most vivid in propagandist discourse during the fights for Lithuanian independence and when trying to restore the historical capital, Vilnius. This image was used as a rhetoric figure of propagandist discourse symbolizing the Lithuanian slavery and a threat of its dependence on Poland.

 

Obrazy unii między Wielkim Księstwem Litewskim a Królestwem Polskim w litewskiej pamięci zbiorowej (koniec XIX w. – 1940 r.)

Od końca XIX w. litewski ruch narodowy tworzył narracje historyczne, w których unie między Wielkim Księstwem Litewskim (dalej WKL) a Królestwem Polskim oceniano negatywnie. Za największy negatywny skutek unii uznano polonizację Litwy.

W litewskim dyskursie nacjonalistycznym negatywnie oceniono wszystkie unie zawarte między WKL a Królestwem Polskim, jednak jako największe zło traktowano unię lubelską – decydujący punkt w historii Litwy, od którego rozpoczął się groźny proces utraty tożsamości przez naród litewski. Litewski ruch narodowy głosił dążenie do wolności kulturowej i politycznej. Towarzyszyła temu deklaracja, że dla narodu litewskiego nie do przyjęcia jest odrodzenie historycznej unijnej idei państwowości.

W toczącej się w prasie litewskiej dyskusji z polskimi działaczami społecznymi o prawach Litwinów do samodzielności politycznej oraz w reakcji na ambicje polskich działaczy społecznych przywrócenia państwowości Polski w granicach Rzeczpospolitej Obojga Narodów z 1772 r., obraz unii (najczęściej lubelskiej) pojawiał się jako symbol zależności politycznej i kulturowej narodu litewskiego. Wizja unii lubelskiej była obowiązkową ilustracją litewskiego dyskursu nacjonalistycznego, świadczącą o negatywnych skutkach unii dla Litwinów. To właśnie unia lubelska stała się uogólnionym obrazem wszystkich unii oraz symbolem niewoli politycznej, narodowej i kulturowej Litwinów, traumatycznym miejscem pamięci.

Inicjatywy polskich działaczy, by przywrócić pamięć o uniach, wywoływały negatywną reakcję ze strony Litwinów i rodziły dyskusje. Tak się stało, na przykład, w 1913 r., gdy polskie społeczeństwo obchodziło jubileusz 500. rocznicy unii horodelskiej. Obchody te oceniono jako próbę Polaków ożywienia idei unii politycznej – dążenie do uczynienia z Litwy części Polski. Ówczesne dyskusje działacze litewskiego ruchu narodowego wykorzystali do tego, by podkreślić swoje dążenie do emancypacji kulturowej i politycznej oraz zaznaczenia, że Litwini nie akceptują żadnej idei odrodzenia państwowości, opartej na uniach historycznych.

W okresie międzywojennym na Litwie obraz unii najbardziej był dostrzegalny w dyskursie propagandowym w okresie walk o niepodległość Litwy oraz w dążeniu do odzyskania historycznej stolicy Wilna. Obraz ten wykorzystano jako figurę retoryczną dyskursu propagandowego, symbolizującą niewolę Litwy i jej uzależnienie od Polski.


Keywords


Grand Duchy of Lithuania; Polish-Lithuanian union; collective memory

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Adl. (1906). Pirmutinis mūsų atstovų darbas. Vilniaus žinios, 1906(93), ss. 2–3.

Alantas, V. (1940). Žygiuojanti tauta. Kaunas: Pažanga.

Alekna, A. (1911). Lietuvos istorija. Kaunas: Saliamono Banaičio spaustuvė.

Atbalsiai. Suvalkai. (1905). Vilniaus žinios, 1905(254), s. 2.

Baranowski, W. (1914). Słowo wstępne. W Polska i Litwa w dziejowym stosunku: ku uczczeniu 500-setnej rocznicy unii horodelskiej (ss. 1–4). Warszawa: Gebethner i Wolff.

Baugutis, M. (1913). Del Gorodliaus unijos paminėjimo. Viltis, 1913(148), 1–2.

Bergždžias ginčas. (1907). Vilniaus žinios, 1907(99), s. 2.

Biliunas, J. (1905). Saugokimes „prietelių”! Lietuvių laikraštis, 1905(26), 351–352.

Czerniecka-Haberko, A. (2013). Unie polsko-litewskie w historiografii Polskiej. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

Dagiliulius, B. (1907). Prieš Unijos paminklą. Vilniaus žinios, 1907(59), s. 2.

Druskius. (1912). Delei Rimšos „Kovos”. Draugija, 1912(65), 75.

Eberhardt, P. (2004). Polska i jej granice: Z historii polskiej geografii politycznej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej.

G. P. (1913). Horodlo Unija. Lietuvos žinios, 1913(116), ss. 1–2.

Gabrys, J. (1915). Lietuvių – lenkų unija: Keli praeities ruožai paminėjimui 500 m. sukaktuvių Gardelio unijos (1413–1913). Baltimorė: Susivienijimas lietuvių Romos katalikų Amerikoje.

Gaigalaitė, A. (1999). Lietuva Paryžiuje 1919 metais. Kaunas: Šviesa.

Gilius, P. (1921). Kokia nauda Lietuvai iš unijos-sąjungos su Lenkija. Raseiniai: S. Kadušino sp.

G-ys. (1905). Liuosi laiškai: Keli žodžiai iš Lietuvos praeities. Vilniaus žinios, 1905(187), ss. 2–3.

Herbaczewski, A. (1919). Litwa a Polska: Rozważania na czasie. Vilnius: Dzon Litwy.

Herbaczewski, A. (1922). O Wilno i nie tylko Wilno. Vilnius: Wydawnictwo „Mildy”.

Herbačevskis, A. (1919). Kur eini, lietuvi? Vilnius: Žaibo sp.

J. (1927). Naujas lenkų „apaštalavimo” metodas Vilnijoj. Lietuva, 1927(121), 1.

J. Par-is. (1905). Lenkystė ar lenkomanija? Vilniaus žinios, 1905(262), s. 1.

Jakštas, A. (1913). Lietuvių, lenkų ir gudų spauda apie Harodlo uniją. Draugija, 1913(82), ss. 178–194.

Jakubėnas, P. (1927). Kunigaikštis Janušas Radvilas (1612–1655). Biržai: Biržų spaust.

Jankauskas, V. (2007). Satyra-akibrokštas-auka-vėliava-feniksas: Vienos skulptūros istorija. Acta academiae artium Vilnensis, 45, 37–55.

Jurgelevičius. (1927). 1-jo gusarų pulko šventė. Kardas, 26–27, 380.

Jurgio Sūnus. (1906). Mintauja. Vilniaus žinios, 1906(276), s. 2.

Kaunas, balandžio 29 d. (1919). Lietuva, 1919(90), 1.

Kg. (1912). Iš nelaimių mokykimies! Lietuvos žinios, 1912(61), s. 1.

Kurietis, A. (1913). Gorodlės unijos sukaktuvės 1413–1913. Vienybė, 1913(40), 626–628.

Lenkų pirmeivių spauda dėl Rimšos „Kovos”. (1912). Viltis, 1912(59), 1–2.

Lietuvių balsas, (1920). Vilnius – sostinė mūs buvo ir bus. Lietuva, 1920(243), 1.

Lietuvos istorija. (1936). Kaunas: Švietimo ministerijos Knygų leidimo komisijos leidinys.

M-is. (1913). Gorodliaus unijos 500 m. sukaktuvės. Lietuvos ūkininkas, 1913(41), 421–423.

Mūsų idealai. (1919). Mūsų balsas, 1919(2), 1.

Narušienė, V. (2007). Józef Albin Herbaczewski: Pisarz polsko-litewski. Kraków: Universitas.

P. (1907). Lenkai Rygoje. Vilniaus žinios, 1907(29), s. 3.

Pagirites. (1906). Ar galima yra vienybė tarp lietuvių ir lenkiškumo atstovų Lietuvoje? Vilniaus žinios, 1906(44), s. 1.

Paškevičienė, S. (1913). Gorodliaus unija (1413–1913). Viltis, 1913(103–110).

Prapuolenis, K. (1912). Penktojo šimtamečio Gardelio unijos sukatuvės (1413–1913). Draugija, 1912(70), 130–131.

Protestuojame! (1912). Viltis, 1912(59), 2.

Prowokacja. (1912a). Gazeta codzienna, 1912(123), s. 2.

Prowokacja. (1912b). Kurjer litewski, 1912(108), s. 2.

Rimantas, J. (1957). Petras Rimša pasakoja. Biblioteka Narodowa Litwy, f. 47–338.

Römeris, M. (2011). Dienoraštis: 1920 m. kovo 16-oji–1921 m. sausio 12-oji. Vilnius: Versus aureus.

Römeris, M. (2012). Dienoraštis: 1921m. sausio 13-oji - lapkričio 7-oji. Vilnius: Versus aureus.

Sikorska-Kulesza, J. (2013). Z tradycji unii horodelskiej w okresie zaborów: Konteksty polityczne. W Od Horodła do Horodła (1413–2013): Unia horodelska – dzieje i pamięć: Wystawa Muzeum Zamojskiego w Zamościu i Muzeum Historii Polski. Zamość: Muzeum Zamojskiego.

Šeinius, I. (1920). Lietuvos nusistatymas prie Lenkijos. Litewskie Centralne Archiwum Państwowe, f. 923, ap. 1, b. 135, l. 64–66.

Totoraitis, J. (1913). Horodlio unija. Lietuviškai-vokiškas savaitraštis, 1913(56–58).

Untulis, M. (1913). Gorodliaus unijos 500 m. sukaktuvės. Lietuvos ūkininkas, 1913(41), 421.

V. (1913). Horodliaus sukaktuvės. Viltis, 1913(115), 1–2.

Vieštautas, P. (1913). Gorodliaus unijos sukaktuvės. Aušra, 1913(20), 306–307.

Vilniuje palaidotas didžiulės Lietuvos Kūrėjas. (1930). Lietuvos aidas, 1930(204), s. 1.

Yčas, J. (1931). Janušas XI Radvila (1612–1655). Lietuvos aidas, 1931(149), ss. 2–3.

Yčas, M. (1931). Didžiojo Lietuvos Hetmono Kunigaikščio Janušo Radvilos paminklo atidengimo iškilmės Biržuose birželio mėn. 28 dieną. Lietuvos aidas, 1931(146), ss. 2–3.

Zanavykas, S. (1891). Apsakymai apie Lietuvos praeigą. Tilžė: kasztu Lietuvos mylėtojų spausdinta pas O.v. Mauderodės.

Žilvitis. (1904). Lietuvių tautai atgįjant. Varpas, 1904(2), 18.




Copyright (c) 2017 Dangiras Mačiulis

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/