DOI: https://doi.org/10.11649/abs.2019.003

Nazwiska nieurzędowe mniejszości litewskiej w Polsce – dziedzictwo językowo-kulturowe pogranicza polsko-litewskiego

Justyna B. Walkowiak, Jowita Niewulis-Grablunas

Abstract


Unofficial surnames used by the Lithuanian minority in Poland: The linguistic and cultural heritage of the Polish-Lithuanian borderland

Unofficial surnames are rare because surnames today are generally official in character. However, in the case of Polish citizens who are Lithuanians, they are a phenomenon that has long been present, although visible mostly – and until the entry into force of the Act on National Minorities (2005) predominantly – in intra-group communication. Considering that until recently it was not possible to register the Lithuanian forms of surnames and use them officially, this anthroponymic cultural heritage has long been transmitted between generations only informally.

On the basis of the analysis of approximately 330 pairs of surnames extracted from telephone directories covering the area of compact residence of the Lithuanian minority (two of them in Polish, and one – in Lithuanian), the article discusses from the socioonomastic point of view (cf. Ainiala, 2016) the phenomenon of parallel functioning among the members of the Lithuanian minority in Poland of two surname forms: an official Polish one and an unofficial Lithuanian one. The latter differs from the former graphically and morphonologically, and in almost 30 per cent of cases their match is not unambiguous (i.e. one Polish form corresponds to more than one Lithuanian form, and, conversely, one Lithuanian form – to two or even more forms in Polish). It should be emphasised that the presence of formal exponents of Lithuanianness (Lithuanian diacritics, inflectional endings, feminine suffixes) does not necessarily imply the Lithuanian etymology of the surname. The situation is additionally complicated by the fact that in everyday intra-group communication members of the Lithuanian minority in our country use not literary Lithuanian, in which they write their surnames in minority documents (such as Lithuanian minority periodicals Aušra, Suvalkietis, Šaltinis, Terra Jatwezenorum, or bilingual yearly school reports in the schools with Lithuanian as the language of instruction), but the dialect of the Dzuks, in which their surnames are pronounced.

The picture is complemented by interviews conducted in early 2018 with about 40 members of this minority, and by contributions on the Internet forum of Lithuanians in Poland regarding their attitude to the official (re-)Lithuanisation of surnames. The former revealed the opinions of older respondents (over 40 years of age), and the latter – the views of younger people.

 

Nazwiska nieurzędowe mniejszości litewskiej w Polsce – dziedzictwo językowo-kulturowe pogranicza polsko-litewskiego

Nazwiska nieurzędowe spotyka się rzadko; nazwiska zwykle mają bowiem obecnie charakter oficjalny. W przypadku obywateli polskich narodowości litewskiej są one jednak zjawiskiem występującym od dawna, choć ujawniającym się głównie – a do czasu wejścia w życie „Ustawy o Mniejszościach Narodowych” (2005) przede wszystkim – w komunikacji wewnątrzgrupowej. Wobec braku (do niedawna) możliwości zalegalizowania formy litewskiej, to antroponimiczne dziedzictwo kulturowe jest zwykle przekazywane międzypokoleniowo jedynie nieformalnie.

Na podstawie analizy ok. 330 par nazwisk, wyekscerpowanych z obejmujących obszar zwartego zamieszkania mniejszości litewskiej książek telefonicznych (dwóch polskich i jednej litewskojęzycznej), artykuł omawia pod kątem socjoonomastycznym (por. Ainiala, 2016) zjawisko równoległego funkcjonowania wśród członków mniejszości litewskiej w Polsce nazwisk w dwu postaciach: oficjalnej polskiej i nieoficjalnej litewskiej. Te ostatnie różnią się od oficjalnych graficznie oraz morfonologicznie, a w przypadku blisko 30% wzajemne przyporządkowanie obu grup nie jest jednoznaczne (tzn. jednej formie polskiej odpowiada więcej niż jedna litewska, bądź odwrotnie, jednej litewskiej dwie lub nawet więcej polskich). Należy podkreślić, że obecność formalnych wykładników litewskości (litewskie diakrytyki, końcówki fleksyjne, sufiksy żeńskie) nie musi implikować litewskiej etymologii nazwiska. Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że zamieszkujący północno-wschodni kraniec Polski członkowie mniejszości litewskiej w naszym kraju na co dzień posługują się nie literackim językiem litewskim, którym zapisują swe nazwiska w dokumentach mniejszościowych (takimi jak czasopisma mniejszości litewskiej „Aušra”, „Suvalkietis”, „Šaltinis”, „Terra Jatwezenorum”, czy dwujęzyczne świadectwa szkolne w szkołach z litewskim językiem nauczania), a gwarą dzukowską, i z reguły taką też ich nazwiska mają postać mówioną.

Obrazu dopełniają przeprowadzone na początku 2018 roku wywiady z około 40 przedstawicielami tej mniejszości oraz wypowiedzi na forum Litwinów w Polsce, dotyczące ich stosunku do oficjalnej (re)lituanizacji nazwisk. Wywiady umożliwiły poznanie zdania respondentów starszych (powyżej 40. roku życia), zaś posty w Internecie – opinii osób młodszych.


Keywords


surnames of Lithuanians in Poland; unofficial surnames; Lithuanian minority in Poland; identity; cultural heritage

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Abramowicz, Z., & Kosior, D. (1998). Nieoficjalne nazwy osobowe na polsko-wschodniosłowiańskim pograniczu. W S. Warchoł (Red.), Przezwiska i przydomki w językach słowiańskich (Cz. 1, ss. 11–26). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Ainiala, T. (2016). Names in society. W C. Hough & D. Izdebska (Red.), The Oxford handbook of names and naming (ss. 371–381). Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199656431.013.27

Aldrin, E. (2016). Names and identity. W C. Hough & D. Izdebska (Red.), The Oxford handbook of names and naming (ss. 382–394). Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199656431.013.24

Anderson, B. (1997). Wspólnoty wyobrażone: Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu (S. Amsterdamski, Tłum.). Kraków: Znak.

Biolik, M. (1997). Germanizacja nazwisk polskich mieszkańców okolic Węgorzewa w latach 1653-1853. Zeszyty Naukowe Wyższej Pedagogicznej w Olsztynie. Prace Językoznawcze, 1997(1), 5–19.

Birgelienė, N. (2011). Punsko krašto lietuviškų šeimų vardų pasirinkimo aspektai. Pobrano 23 maja 2018, z http://vardai.vlkk.lt/punsko-krasto-lietuvisku-seimu-vardai/

Brylla, E. (2016). Bynames and nicknames. W C. Hough & D. Izdebska (Red.), The Oxford handbook of names and naming (ss. 237–250). Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199656431.013.52

Butrimas, E. (2015, październik 2). Lenkija: lietuvei dėl pavardės grasino net valstybinės įstaigos. Lietuvos rytas. Pobrano 23 maja 2018, z https://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/2015/10/02/news/lenkija-lietuvei-del-pavardes-grasino-net-valstybines-istaigos-2984160/

Citko, L. (1999). Formacje hybrydalne w antroponimii polsko-białorusko-litewskiego pogranicza XVI wieku. W A. Belchnerowska & J. Ignatowicz-Skowrońska (Red.), Nazewnictwo pogranicza Polski: Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Świnoujście, 22-24 maja 1997 r. (ss. 43–49). Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.

Czopek-Kopciuch, B. (2004). Nazwiska polskie w Zagłębiu Ruhry. Kraków: IJP PAN. (Prace Instytutu Języka Polskiego, 120).

Dacewicz, L. (2015). Rusyfikacja nazewnictwa osobowego w katolickich księgach metrykalnych Dekanatu białostockiego w okresie zaboru (lata 1865-1918). Slavia Orientalis, 64(2), 363–374.

Daniłowicz, R. (2010, grudzień 24). Polsko-litewskie pomieszanie. Polityka. Pobrano 18 maja 2018, z https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1511308,1,polsko--litewskie-pomieszanie.read

Falk, K.-O. (1963). Ze studiów nad slawizacją litewskich nazw miejscowych i osobowych. Scando-Slavica, 9(1), 87–103. https://doi.org/10.1080/00806766308600385

Górnowicz, H. (1992). Słownik nazwisk mieszkańców Powiśla Gdańskiego. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Hanks, P., & Tucker, D. K. (2000). Two projects in onomastic lexicography. W Proceedings of the 9th EURALEX International Congress (ss. 213–221). Stuttgart: Institut für Maschinelle Sprachverarbeitung. Pobrano 23 maja 2018, z http://www.euralex.org/elx_proceedings/Euralex2000/026_Patrick%20HANKS,%20D.%20Kenneth%20TUCKER_Two%20Projects%20in%20Onomastic%20Lexicography.pdf

Janauskas, P. (2009). Kodėl Lietuvos kariūnai* 1919 m. viduryje keitė savo pavardes? Karo archyvas, 24, 45–54. Pobrano 13 maja 2018, z http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/get/LT-LDB-0001:J.04~2009~1367169912565/DS.002.0.01.ARTIC

Juodžemietis, A. (1932). Punsko padangė. Vilniaus rytojus, 7(287), 3.

Książka telefoniczna województwa suwalskiego 1998. (1998). (b.m.): Telekomunikacja Polska S.A. Zakład Telekomunikacji w Suwałkach.

Lenkijos lietuviai galimybę susilietuvinti vardus naudoja retai. (2015, luty 1). Lietuvos rytas. Pobrano 23 maja 2018, z https://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/2015/02/01/news/lenkijos-lietuviai-galimybe-susilietuvinti-vardus-naudoja-retai-4238157/

Lietuvių pavardžių žodynas. (2012–2018) [LPŽe]. [Wersja elektroniczna poprawiona, na podstawie: A. Vanagas, V. Maciejauskienė, & M. Razmukaitė (Red.), 1985–1989, Lietuvių pavardžių žodynas, Vilnius: Mokslas]. Pobrano 23 maja 2018, z http://pavardes.lki.lt/?pg=c

Maitz, P., & Farkas, T. (2008). Der Familienname als Nationalsymbol: Über den Untergang deutscher Familiennamen im Ungarn des 19. Jahrhunderts. Zeitschrift für germanische Linguistik, 36(2), 163–196. https://doi.org/10.1515/ZGL.2008.015

Makowski, B. [Makauskas, B.] (1986). Litwini w Polsce 1920-1939. Warszawa: PWN.

Marcinkiewicz, J. (2003). Polsko-litewskie kontakty językowe na Suwalszczyźnie. Poznań: Wydawnictwo UAM.

Matusiak, I. (2008). Sposoby adaptacji polskich nazwisk do niemieckiego systemu językowego (na podstawie źródeł z dawnego komornictwa jeziorańskiego z XVII-XVIII wieku). Prace Językoznawcze, 2008(10), 171–186.

Mrózek, R. (1998). Pozycja tworów przezwiskowych w systemie antroponimicznym. W S. Warchoł (Red.), Przezwiska i przydomki w językach słowiańskich (Cz. 1, ss. 269–273). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Nowakowska, A. (2013). W szkole, w pracy i w urzędzie: Obecność języka litewskiego w przestrzeni publicznej zamieszkiwanej przez mniejszość litewską w Polsce. W L. M. Nijakowski (Red.), Litwini (ss. 59–72). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Olivera, M. (2016, wrzesień 23). What’s in a name? National identity, for one thing. Dallas News.

Połujański, A. (1859). Wędrówki po gubernji augustowskiéj w celu naukowym odbyte. Warszawa: Drukarnia Gazety Codziennej.

Pūncko ir Sainų apylinkių dzūkai [Strona na Facebooku]. (b.d.). Pobrano 21 czerwca 2018, z https://www.facebook.com/1589545028042329/photos/a.1592933234370175.1073741828.1589545028042329/1870675686595927/?type=3&theater

Punsko valsčius. (b.d.). Pobrano 12 czerwca 2018, z http://www.lt.ugpunsk.pl/index.php?id=23&id2=1

Rocznik statystyczny Królestwa Polskiego rok 1914. (1915). (W. Grabski, Kier.). Warszawa: Gebethner i Wolff.

Romanowski, A. (1996). Czy Czesław Miłosz musiał pisać po polsku? Tygodnik Powszechny, 1996(26) (Apokryf, 9). Pobrano 29 lipca 2019, z http://www.tygodnik.com.pl/apokryf/09/romanowski.html

Rotmański, F. (1932–1933). Księga adresowo-handlowa m. Białegostoku na 1932/33 rok. Pobrano 26 maja 2018, z http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=2174

Rubinstein, Y., & Brenner, D. (2014). Pride and prejudice: Using ethnic-sounding names and inter-ethnic marriages to identify labour market discrimination. The Review of Economic Studies, 81(1), Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/restud/rdt031

Rymut, K. (1999–2001). Nazwiska Polaków: Słownik historyczno-etymologiczny (T. 1–2). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.

Rymut, K. (2001). Nazwiska Polaków: Słownik historyczno-etymologiczny: T. 2. L-Ż. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.

Salys, A. (1983). Pavardžių problema. W A. Salys, Raštai: T. 2. Tikriniai vardai (ss. 63-65). Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija.

Słownik staropolskich nazw osobowych [SSNO]. (1981–1983). (T. 6; W. Taszycki, Red., Wstęp, M. Malcowa, Kier. Pracowni). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Smoczyński, W. (1982). Les noms de famille polonais d’origine lituanienne. W K. Rymut (Red.), Proceedings of 13th International Congress of Onomastic Sciences II (ss. 437–446). Kraków: PWN.

Suwałki 2007/2008. Klienci indywidualni, firmy i instytucje: Książka telefoniczna. (2007). Warszawa: Ditel.

Szombierska, A. (2016). Surnames and national identity in Turkey and Iran. Pisma Humanistyczne, 2016(14), 175–191.

Tarka, K. (1998). Litwini w Polsce 1944-1997. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Tarka, K. (2013). Litwini w Polsce po drugiej wojnie światowej (liczebność i rozmieszczenie). W L. M. Nijakowski (Red.), Litwini (ss. 13–28). Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Telefonų sąrašas. (1997). Punskas: „Aušros” leidykla.

Trainys, V. (2011, październik 4). Seinų „Žiburio” mokyklos direktorius A.Vaicekauskas: „Viliuosi, kad tolerancijos dvasia ateityje stipriau skverbsis į lenkų sąmonę”. Lietuvos rytas. Pobrano 23 maja 2018, z https://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/2011/10/04/news/seinu-ziburio-mokyklos-direktorius-a-vaicekauskas-viliuosi-kad-tolerancijos-dvasia-ateityje-stipriau-skverbsis-i-lenku--5473158

Ustawa z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. (2005). Dziennik Ustaw, 2005(17), poz. 141.

Vaina, J. (2010). Vainos pavardė dokumentuose. Terra Jatwezenorum. Istorijos paveldo metraštis, 2010(2), 347–355. Pobrano 23 maja 2018, z http://archyvas.punskas.pl/terra/Pdf/Terra%20(2).pdf

Walkowiak, J. B. (2019). Litewskie nazwiska Polaków: Słownik etymologiczno-frekwencyjny. Poznań: Wydział Neofilologii UAM. https://doi.org/10.14746/9788395414411

Zinkevičius, Z. (2010a). Apie lietuvišką paveldą Suvalkų ir Augustavo krašto pavardėse. Terra Jatwezenorum. Istorijos paveldo metraštis, 2010(2), 132–139. Pobrano 23 maja 2018, z http://archyvas.punskas.pl/terra/Pdf/Terra%20(2).pdf

Zinkevičius, Z. (2010b). Lietuviškas paveldas Suvalkų ir Augustavo krašto Lenkijoje pavardėse: Polonizacijos apybraiža. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras.

Zinkevičius, Z. (2011). Lietuviškas (baltiškas) paveldas Balstogės vaivadijos pavardėse. Terra Jatwezenorum. Istorijos paveldo metraštis, 2011(3), 94–98.

Žitkauskas, J. (2018). Dzūkų kalendorus 2019. Vilnius: Asociacija Vilniaus dzūkuliai.




Copyright (c) 2019 Justyna B. Walkowiak, Jowita Niewulis-Grablunas

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/