DOI: https://doi.org/10.11649/a.2015.002

Próba kognitywnego ujęcia mądrości (na materiale przysłów polskich i litewskich)

Monika Bogdzevič

Abstract


The concept of wisdom in Polish and Lithuanian paremiology

In this paper, an attempt has been made to present the semantic and axiological substance of wisdom hidden in the consciousnesses of two different, namely Polish and Lithuanian, linguistic-cultural communities. The analysis belongs to a branch of linguistics, interpreting language in terms of concepts, viewing it as a source of knowledge about people themselves, different communities, their mentality, ways of perception and interpretations of the way the world is. As a model to present the most thorough understanding of wisdom, the method of cognitive definition proposed by Jerzy Bartmiński is applied. Linguistic-cultural images of wise [person], understood as the concretizations of wisdom have to reveal him/her in opposition to stupid. The cognitive picture of wise is for the most part based on the analysis of features of character and appearance, portrayed behavior, interpersonal relations and the way others have as a perception of wise. Many cognitive parameters of wisdom are revealed while exploring the interactions between people and that of nature (plants, animals) which surrounds them and investigating deeper interpersonal relations with other people. The material for research was taken from Polish and Lithuanian proverbs. The latter occur as a result of world perception, everyday life observation, confrontations with its phenomenon. The proverbs are taken from compendiums of Polish and Lithuanian proverbs: Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych (The New Book of Proverbs and Proverbial Phrases) by Julian Krzyżanowski and Lietuvių patarlės (Lithuanian Proverbs), Patarlių paralelės (Parallels of Proverbs) by Kazys Grigas. Given as cognitive definitions the cultural visions of wise, despite all the emphasized differences, enable us to perceive many evaluations of wise similar or even common to Polish and Lithuanian cultures.

 

Próba kognitywnego ujęcia mądrości (na materiale przysłów polskich i litewskich)

Zamierzeniem artykułu jest próba przedstawienia semantycznej i aksjologicznej treści pojęcia mądrości tkwiącej w świadomości dwóch odrębnych wspólnot językowo-kulturowych – polskiej i litewskiej. Przeprowadzona analiza mieści się w nurcie badań językoznawczych, traktujących język jako źródło wiedzy o człowieku, jego mentalności i systemie wartości, sposobie postrzegania i interpretacji świata. Narzędziem opisu jest zaproponowana przez Jerzego Bartmińskiego metoda definicji kognitywnej. Językowo-kulturowe obrazy człowieka mądrego, stanowiąceukonkretnioną wizję abstrakcyjnego pojęcia mądrości, przedstawiają go w opozycji do człowieka głupiego. Obraz człowieka mądrego obejmuje cechy jego charakteru oraz wyglądu, mechanizmów zachowań, charakterystycznych miejsc przebywania oraz uwidacznia związek z zajmowaną przez niego pozycją społeczną. Wiele parametrów kognitywnych mądrości ujawnia się w trakcie analizy różnorodnych relacji człowieka z otaczającą go przyrodą (roślinami, zwierzętami) oraz wynika z bardziej skomplikowanych układów – ze stosunków z innymi ludźmi. Materiał analityczny stanowiły paremia polskie i litewskie, traktowane jako rezultat poznawania świata, obserwacji życia codziennego, zderzenia z różnymi jego zjawiskami. W badaniach wykorzystane zostały kompendia przysłów polskich i litewskich: Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych pod red. Juliana Krzyżanowskiego oraz Lietuvių patarlės (Przysłowia litewskie), Patarlių paralelės (Paralele przysłów) pod red. Kazysa Grigasa. Ujęte w strukturę definicji kognitywnych kulturowe wizje człowieka mądrego, mimo istniejących różnic, pozwalają wyodrębnić sporo wartościowań podobnych albo nawet wspólnych, charakterystycznych dla kultur polskiej i litewskiej.


Keywords


Etnolinguistics; cognitive definition; cognitive picture; concept; wise; wisdom

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Bańko, M. (Red.). (2000). Inny słownik języka polskiego [ISJP] (T. 1–2). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bartmiński, J. (1984). Definicja leksykograficzna a opis języka. W K. Polański (Red.), Słownictwo w opisie języka. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego, nr 682).

Bartmiński, J. (2007). Językowe podstawy obrazu świata. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Bartmiński, J., & Niebrzegowska, S. (Red.). (1996). Słownik stereotypów i symboli ludowych [SSiSL](T. 1, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Bartmiński, J., & Tokarski, R. (1986). Językowy obraz świata a spójność tekstu. W: T. Dobrzyńska (Red.), Teoria tekstu: Zbiór studiów (ss. 65–81). Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum.

Boryś, W. (Red.). (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego [SEJP]. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Doroszewski, W. (Red.). (1958–1969). Słownik języka polskiego [SJPDor] (T. 1–11). Warszawa: PWN.

Dubisz, S. (Red.). (2003). Uniwersalny słownik języka polskiego [USJP] (T. 1–4). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Grigas, K. (1976). Lietuvių patarlės: Lyginamasis tyrinėjimas. Vilnius: Vaga.

Grigas, K. (1987). Patarlių paralelės. Vilnius: Vaga.

Grigas, K. i in. (1958). Patarlės ir priežodžiai. Vilnius: VGLL.

Grigas, K. i in. (2000). Lietuvių patarlės ir priežodžiai (Vol. 1). Vilnius: LLTI.

Keinys, S. (Red.). (2000). Dabartinės lietuvių kalbos žodynas [DLKŽ] (T. 1–6). Vilnius: Mokslo ir Enciklopediju Leidybos Inst.

Krąpiec, M. A. (1985). Język i świat realny. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.

Krzyżanowski, J. (Red.). (1969–1978). Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich. W oparciu o dzieło Samuela Adalberga opracował Zespół Redakcyjny pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego (T. 1–4). Warszawa: PWN.

Maćkiewicz, J. (1991). Co to jest „językowy obraz świata”. Etnolingwistyka, 11, 89–97.

Naktinienė, G. (Red.). (1941–2002). Lietuvių kalbos žodynas [LKŽ] (T. 1–10). Vilnius.

Smoczyński, W. (Red.). (2007). Słownik etymologiczny języka litewskiego [SEJL]. Wilno: Uniwersytet Wileński.

Szymczak, M. (Red.). (1978–1981). Słownik języka polskiego [SJPSz] (T. 1–3). Warszawa: PWN.

Tokarski, R. (1996). Ramy interpretacyjne a problemy kategoryzacji. W: R. Grzegorczykowa & A. Pajdzińska (Red.), Językowa kategoryzacja świata (ss. 97–113). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.




Copyright (c) 2015 Monika Bogdzevič

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/