DOI: https://doi.org/10.11649/sfps.2015.006

"Vzhledově neodolatelný", ale "povahově nesnesitelný", czyli o niektórych czeskich przymiotnikach i przysłówkach

Irena Bogocz

Abstract


Visually irresistible, but essentially unbearable, or on some of Czech adjectives and adverbs

The present contribution from the field of comparative Slavonic word for­ mation deals with a specific feature of the Czech language, namely its frequent (in comparison to other Slavonic tongues) use of adjectives of passive possibility (impossibility), which in Czech usually assume the suffix -telný (or ne-telný), and of so-called viewpoint adverbs, like cenově, vzhledově, and povahově. The article’s main focus is the situation of Czech from a diachronic perspective. Emphasis is also placed upon the differences between particular Slavonic languages as well as in academic traditions of linguistics in particular Slavonic nations. These theoretical remarks are illustrated with examples of different languages conveying the same message with means that are either synthetic (one word, e.g. adjective or adverb) or analytic (multi-word phrase).

 

Vzhledově neodolatelný, ale povahově nesnesitelný, czyli o niektórych czeskich przymiotnikach i przysłówkach

Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na specyficzną sytuację języka czeskiego, polegającą na wysokiej częstotliwości (w porównaniu z językiem polskim lub innymi językami słowiańskimi) tworzenia i używania przymiotników (nie)możliwościowych z formantem -telný (ew. ne–telný) oraz tzw. przysłówka względu typu cenově, vzhledově, povahově itd. Odwołując się do odpowiedniej literatury fachowej, autorka przedstawia omawiany temat w ujęciu diachronicznym, zwracając równocześnie uwagę na różnice w konkretnych językach słowiańskich oraz w interpretacjach prezentowanego zjawiska w tradycji lin­gwistycznej poszczególnych narodów słowiańskich. Uwagi natury teoretycznej ilustrowane są przykładami wyrażania tej samej treści – w zależności od danego języka – w sposób syntetyczny (w postaci przymiotnika/przysłówka) albo analityczny (w postaci konstrukcji wielowyrazowej).


Keywords


adverb; adjective; suffix –telný; Czech language

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Babič, V. (2003). Učbenik stare cerkvene slovanščine. Ljubljana: Univerza v Ljubljani.

Barić, E. (1979). Tvorba riječi. In E. Barić, Priručna gramatika hrvatskoga književnog jezika [PGHKJ]. Zagreb: Školska knjiga.

Bělič, J. (Red.). (1989). Slovník spisovného jazyka českého (Vols. 1–8). Praha: Academia.

Grzegorczykowa, R. (1998). Przysłówek. In R. Grzegorczykowa, R. Laskowski & H. Wróbel (Eds.), Gramatyka współczesnego języka polskiego: morfologia, słowotwórstwo (pp. 524–535). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Havránek, B. (1928/1929). Příspěvek k tvoření slov ve spisovných jazycích slovanských: adjektiva s významem latinských adjektiv na -bilis. Slavia, 7, 766–784.

Jodłowski, S. (1976). Podstawy polskiej składni. Warszawa: PWN.

Kallas, K. (1998). Przymiotnik. In R. Grzegorczykowa, R. Laskowski & H. Wróbel (Eds.), Gramatyka współczesnego języka polskiego: morfologia, słowotwórstwo (pp. 469–523). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Karlík, P. (2008). Slovotvorba adjektiva na -teln(ý): případ pro diachronní pohled. In P. Kosek & M. Čornejová (Eds.), Jazyk a jeho proměny: Prof. Janě Pleskalové k životnímu jubileu (pp. 86–100). Brno: Host.

Kufnerová, Z. (1990). Stručná mluvnice bulharštiny. Praha: Academia.

Kurz, J. (1969). Učebnice jazyka staroslověnského. Praha: SPN.

Labocha, J. (1996). Gramatyka polska: składnia. Kraków: Księgarnia Akademicka.

Lotko, E. (1997). Synchronní konfrontace češtiny a polštiny: soubor statí. Olomouc: Vydavatelství Univerzity Palackého.

Petr, J. (Ed.). (1986). Mluvnice češtiny [MČ1] (Vol. 1: Fonetika. Fonologie. Morfonologie a morfemika). Praha: Academia.

Ptak, L. (2009). Przymiotniki o znaczeniu potencjalnym w językach czeskim, słowackim i polskim. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Rospond, S. (2000). Gramatyka historyczna języka polskiego (4th ed.). Warszawa, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Rusínová, Z. (1984). Tvoření staročeských adverbií. Brno: UJEP.

Rusínová, Z. & Šlosar, D. (1967). Průřez vývojem slovotvorné soustavy adjektiv v češtině. Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity, A 15, 37–64. Retrieved December 31, 2015, from https://digilib.phil.muni.cz/handle/11222.digilib/101094

Shvedova, N. I. (Ed.). (1980). Russkaia grammatika [RG] (Vol. 1: Fonetika. Fonologiia. udarenie. Intonatsiia. Vvedenie v morfemiku. Slovoobrazovanie. Morfologiia). Moskva: Nauka.

Šlosar, D. (1986). Slovotvorba. In A. Lamprecht, D. Šlosar & J. Bauer (Eds.), Historická mluvnice češtiny. Praha: SPN.

Šlosar, D. (1995). Slovotvorba. In P. Karlík, M. Nekula & Z. Rusínová (Eds.), Příruční mluvnice češtiny [PMČ] (pp. 109–225). Brno: Nakladatelství Lidové noviny.

Šmilauer, V. (1971). Novočeské tvoření slov. Praha: SPN.

Stoianov, S. (1993). Gramatika na bŭlgarskiia knizhoven ezik (5th ed.). Sofiia: Izdatelstvo Nauka i izkustvo.

Trávníček, F. (1951). Mluvnice spisovné češtiny (Pt. 1). Praha: SPN.

Večerka, R. (1984). Staroslověnština. Praha: SPN.

Vinogradov, V. V. (1947). Russkiĭ iazyk: grammaticheskoe uchenie o slove. Moskva, Leningrad: Uchpedgiz.

Vinogradov, V. V. (Ed.). (1952). Sovremennyĭ russkiĭ iazyk: morfologiia [SRIA]. Moskva: Izdatel‘stvo Moskovskogo universiteta.




Copyright (c) 2015 Irena Bogocz

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/