DOI: https://doi.org/10.11649/sfps.2015.005

Czy "wihajster" jest nazwą artefaktu? Szkic leksykologiczny

Sebastian Żurowski

Abstract


Is wihajster a name for an artifact? A lexicological study

The basic focal points of this article are the features of the word wihajster – both those inter- (grammar and semantics) and extralinguistic (etymology, orthography, pragmatics). Moreover, the article mentions other expressions characteristic of regional varieties of Polish which share some similar semantic features. The presented semantic interpretation implies that, generally, wihajster is a semantically marked synonym for narzędzie ‘tool,’ some of the examples, however, show that there are speakers who attribute to it an even broader scope of reference. The examples that illustrate the analysis have mostly been derived from fiction. Their analysis shows that referring to wihajster as a "post-war neologism" is not justified. The word undoubtedly appeared in Polish before World War II, and most probably even back in the 19th century. It is equally unreliable from the academic point of view to call wihajster a Germanism – unless we are prepared to abandon defining the latter as a loan word from German. All in all, the word does indeed imitate in sound the German phrase wie heisst er?, yet this linguistic unit did not evolve within German and thus is not an external loan. It can only be considered an internal loan from local dialects into general Polish.

 

Czy wihajster jest nazwą artefaktu? Szkic leksykologiczny

Podstawowym przedmiotem zainteresowania w artykule są cechy wewnątrz- (gramatyka i semantyka) i zewnątrzjęzykowe (etymologia, ortografia, pragmatyka) wyrażenia wihajster. Ponadto wspomniane są inne wyrażenia odmian (głównie regionalnych) języka polskiego, które mają podobne cechy semantyczne. Zapro­ponowana interpretacja semantyczna zakłada, że są to nacechowane synonimy narzędzia, choć część przykładów pokazuje, że użytkownicy języka przypisują im czasem jeszcze szerszy zakres odniesienia. Wykorzystywane do ilustracji toku wywodu przykłady pochodzą przede wszystkim z literatury pięknej. Ich ana­liza pokazuje, że częste w literaturze przedmiotu określanie wihajstra mianem „powojennego neologizmu” jest nieuprawnione – wyrażenie to pojawiło się w języku polskim na pewno przed II wojną światową, a prawdopodobnie jeszcze w XIX wieku. Równie nierzetelne naukowo jest nazywanie wihajstra germanizmem – chyba że germanizm zostanie zdefiniowany nie jako zapożyczenie z języka niemieckiego. Wihajster w istocie jest bowiem wyrażeniem naśladują­cym brzmienie niemieckiej frazy wie heisst er?, ale jednostka ta nie powstała na gruncie języka niemieckiego i nie jest zapożyczeniem zewnętrznym. Można ją traktować jedynie jako zapożyczenie wewnętrzne z gwar do języka ogólnego.


Keywords


lexicology; names for artifacts; colloquial language; regionalism

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Awdiejew, A. (1991). Model gramatyki komunikacyjnej (projekt badawczy). Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze, (107), 9–38.

Bańko, M. (2010). Słownik wyrazów trudnych i kłopotliwych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bańko, M. (Red.). (2000). Inny słownik języka polskiego [ISJP] (T. 1–2). Warszawa: Wydaw­nictwo Naukowe PWN.

Barthelme, D. (1974). Kierkegaard nie fair wobec Schlegla. (B. Kujawińska-Główka, Tłum.). Literatura na Świecie, 4(10), 292–303.

Bartmiński, J. (1975). O pewnej różnicy między językiem pisanym a mówionym (zasada minimalizacji wyboru). Prace Filologiczne, 25, 225–232.

Bogusławski, A. & Danielewiczowa, M. (2005). Verba polona abscondita: sonda słownikowa III. Warszawa: Elma Books.

Bukowski, M. (1999). Wysłannik szatana. Warszawa: W. A. B.

Buttler, D. (1977). Neologizmy potoczne powojennej polszczyzny. Przegląd Humanistyczny, 19(12), 99–105.

Buttler, D. (1987). Zapożyczenia niemieckie jako problem normatywny. Poradnik Językowy, (5), 399–403.

Chmielewska, J. (1974). Wszystko czerwone. Warszawa: Czytelnik.

Chmielewska, J. (2006). Stare próchno. Warszawa: Kobra Media.

Chrzanowski, T. (1957). Tarnów. W T. Chrzanowski, Powitanie lata (s. 83). Kraków: Wydaw­nictwo Literackie.

Czarnecka, K. & Zgółkowa, H. (1991). Słownik gwary uczniowskiej [SGU]. Poznań: SAWW.

Czeszewski, M. (2006). Słownik polszczyzny potocznej. Warszawa: PWN.

Czeszko, B. (1987). Mały stolarz domowy. W B. Czeszko, Nostalgie mazurskie: opowiadania. Warszawa: Czytelnik.

Ćwirlej, R. (2010). Ręczna robota. Warszawa: W. A. B.

Ćwirlej, R. (2011). Mocne uderzenie. Warszawa: W. A. B.

Doroszewski, W. (Red.). (1997). Słownik języka polskiego [SJPDor] [CD-ROM] (T. 1–11). War­szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Dubisz, S. (Red.). (2004). Uniwersalny słownik języka polskiego [USJP] [CD-ROM]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Fani czterech kółek [Wheeler Dealers] [Program telewizyjny]. (2011). Sezon 8, odcinek 4. (B. Ulatowski, Tłum.).

Feynman, R. P. (1985). „Pan raczy żartować, panie Feynman!”: przypadki ciekawego człowieka. (T. Bieroń, Tłum.). Kraków: Znak.

Galsterowa, I., Handke, K. & Popowska-Taborska, H. (1996). Nie dajmy zginąć słowom: rzecz o odchodzącym słownictwie. Warszawa: SOW.

Górski, R. L. & Łaziński, M. (2012). Typologia tekstów w NKJP. W M. Bańko, R. L. Górski, B. Lewandowska-Tomaszczyk & A. Przepiórkowski (Red.), Narodowy Korpus Języka Polskiego (ss. 13–36). Warszawa: PWN.

Grochola, K. (2004). Ja wam pokażę! Warszawa: W. A. B.

Grochowski, M. (1975). Środek czynności w strukturze zdania: narzędzie, substancja, materiał. Wrocław: Ossolineum.

Grochowski, M. (1993). Konwencje semantyczne a definiowanie wyrażeń językowych. War­szawa: ZSL UW.

Gruchmannowa, M. & Walczak, B. (Red.). (1997). Słownik gwary miejskiej Poznania [SGMP]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Gzella, A. L. (1996). Z Polską w sercu: z dziejów Frontowej Oficerskiej Szkoły Piechoty (20 IX 1944 – 20 X 1945). Lublin: Norbertinum.

Hentschel, G. & Vincenz, A. de. (Red.). (2010). Das Wörterbuch der deutschen Lehnwörter in der polnischen Schrift- und Standardsprache [WLSS]. Göttingen: BIS-Verlag. Pobrano 30 grudnia 2015 z http://diglib.bis.uni-oldenburg.de/bis-verlag/wdlp/

Horubała, A. (2003). Farciarz. Warszawa: W. A. B.

Hussarski, R. (1950). Próba. Twórczość, 6(6), 64.

Jastrzębski, J. (1997). Wieś tworząca. Literatura Ludowa, 41(1), 3-19.

Jerofiejew, W. (1989). Noc Walpurgii albo Kroki Komandora: tragedia w pięciu aktach. (I. Lewandowska, Tłum.). Dialog, 34(1), 39–85.

Kabata, Z. (1993). Latarnia Arystotelesa. W Z. Kabata, Żniwa na głębinie. Wrocław: Wrocław­skie Zakłady Graficzne.

Kallus, B. (2007). Słownik gôrnoślonskij gôdki. Katowice: KORAL.

Kasperczak, M. & Zgółkowa, H. (2004). Nowy słownik gwary uczniowskiej [NSGU]. Wrocław: Europa.

Kempf, Z. (1972). O serbsko-chorwackich zaimkach czasownikowych. W W. Doroszewski (Red.), Językoznawstwo: prace na VII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Warszawie 1973 (ss. 163–176). Warszawa: PWN. (Z polskich studiów slawistycznych, seria 4).

Kiciak, P. (2011). Grafika komputerowa I [Dokument PDF]. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.

Kolankiewicz, L. (1994). Notatki po spektaklu: O Candomblé da Bahia (1). Dialog, 39(12), 133–148.

Kopaliński, W. (2007). Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem. Warszawa: Rytm.

Krzysztoń, J. (1980/1995). Obłęd (T. 3: Księżyc nad Epidaurem). Warszawa: PIW

Krzyżanowski, J. R. (1998). Ariadne. Lublin: Norbertinum.

Kuraszkiewicz, W. (1947). Język polski w obozie koncentracyjnym. Lublin: TN KUL.

Kuraszkiewicz, W. (1986). Polski język literacki: studia nad historią i strukturą. Warszawa: PWN.

Kwiek-Osiowska, J. (1991). Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny w nauczaniu szkolnym. Język Polski, 71(2), 127–135.

Kwietniewski, A. (2008). Blondynka z miasta Łodzi. Łódź: Księży Młyn.

Lewicki, R. (1990). Uwagi o kolokwializmach w leksykografii polsko-rosyjskiej. W J. Wawrzyń­czyk (Red.), Studia ze współczesnej leksykografii polsko-rosyjskiej (ss. 65–77). Toruń: UMK.

Lubaś, W. (Red.). (2003). Słownik polskich leksemów potocznych [SPLP] (T. 2: D–F). Kraków: LEXIS.

Łaziński, M. (Red.). (2008). Słownik zapożyczeń niemieckich w polszczyźnie [SZN]. Warszawa: PWN.

Makowiecki, S. (1988). Nad Płetwią i Mozą. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Makula, M. (2001, styczeń 15). Roztomili. Trybuna Śląska, s. 16.

Marinina, A. (2012). Złowroga pętla. (A. Stronka, Tłum.). Warszawa: W.A.B.

Markowski, A. (Red.). (2004). Słownik poprawnej polszczyzny [SPP] [CD-ROM]. Warszawa: PWN.

Mizerski, W. (Red.). (2000). Język polski: encyklopedia w tabelach [JPEwT]. Warszawa: Adamantan.

Musiał, E. (2010). Polskie słownictwo elektrotechniczne na kolejnym rozdrożu. Biuletyn SEP INPE, (125), 3–48.

Niewidoczna smycz. (2012). Polityka, 56(6), s. 69.

Nowak, J. K. (2000). Słownik gwary górali żywieckich: objaśnienia, przykłady, słownik alfabetyczny i tematyczny. Warszawa: TPZŹ.

Piątek, T. (2008). Pałac Ostrogskich. Warszawa: W.A.B.

Piernikarski, C. (1990). Struktura syntaktycznych grup homogenicznych (w zestawieniu z niektórymi typami grup heterogenicznych). Wrocław: Ossolineum.

Piotrowicz, A. (1991). Wielkopolskie słownictwo regionalne w prozie współczesnych pisarzy poznańskich (rzeczowniki). Poznań: PTPN.

Putrament, J. (1978). Pół wieku. Natasza (Nowa wersja „Rapanui”). Warszawa: Czytelnik.

Ratajczak, J. (1970/1999). Gniazdo na chmurze. Poznań: REBIS.

Ratajczak, M. (1988). Wihajster, czyli „jak on się nazywa” [Recenzja książki Nostalgie mazurskie, B. Czeszko]. Odra, 27(1), 101–102.

Ratkowski, F. & Pisarek, W. (2005, luty 21). Wihajster na warsztacie: rozmowa z prof. Walerym Pisarkiem. Gazeta Krakowska, s. 2.

Rosłoniec, W. (1989). Grupa „Krybar” Powiśle 1944. Warszawa: PAX.

Rusek, Z. (2011). O instrumentach, narzędziach, przyrządach, przyborach w językach sło­wiańskich. Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 46, 157–184.

Sakowicz, K. (1989). Po bólu. Warszawa: PIW.

Sanders, R. H. (2010). German: biography of a language. New York: Oxford University Press.

Sarzyński, P. (2012). Przydaśki, wihajstry, pipanty. Polityka, 56(40), s. 40.

Szewczyk, Z. P. (2014). Słownik gwary Lachów Sądeckich (Podegrodzkich). Podegrodzie: Urząd Gminy.

Szołtysek, M. (2009, maj 29). Wróblowy Nepomuk. Dziennik Zachodni, s. 27.

Sztetyłło, J. (1985). Produkcja broni i oporządzenia jeździeckiego na ziemi pszczyńskiej od XVII do poł. XIX w., Jan Kruczek, Pszczyna 1983 [Recenzja książki]. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 33(3), s. 333.

Trentowska, H. (1963). Gwara Czerniakowa. Poradnik Językowy, (5–6), 191–205.

Unger, L. (1989). Hamlet bez Ofelii. Kultura, 43(1–2), 50.

Walczak, B. (1984). Rola elementu obcojęzycznego w rozwoju leksyki współczesnej polszczyzny. Sprawozdania Wydziału Filologiczno-Filozoficznego PTPN, (100), 19–29.

Walczak, B. (1985). Gwara poznańska dawniej i dziś. Życie i Myśl, 34(1–2), 90–109.

Walczak, B. (1992). „Michał” w polskich przysłowiach i porzekadłach. Literatura Ludowa, 36(4–5), 43–52.

Walczak, B. (2010). Kontakty polszczyzny z językami niesłowiańskimi. W J. Bartmiński (Red.), Współczesny język polski (ss. 527–539). Lublin: UMCS.

Wieczorkiewicz, B. (1974). Gwara warszawska dawniej i dziś. Warszawa: PIW.

Witaszek-Samborska, M. (2006). Odrębności w polszczyźnie miejskiej Poznania. Polonistyka, 59(8), 20–25.

Wroński, M. (2014). Haiti. Warszawa: W.A.B.

Zajda, A. (2002). Historia pola wyrazowego ‘instrumentum’ w języku polskim. W L. Bed­narczuk, W. Boryś & J. Rusek (Red.), Dzieje Słowian w świetle leksyki: pamięci Profesora Franciszka Sławskiego (ss. 363–373). Kraków: UJ.

Żurowski, S. (2010). Propozycja opisu wyrażeń o tzw. znaczeniu ogólnym. LingVaria, 5(1), 103–111.

Żurowski, S. (2011). Funkcje pragmatyczne operacji zasłówkowych. Media – Kultura – Komunikacja Społeczna. Zeszyty Naukowe Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWM, (7), 46–54.

Żurowski, S. (2012). Proverbality in Slavic languages: An outline of issues. W E. Kislova, K. Knapik-Gawin, E. Kubicka, K. Szafraniec, M Tomancová & S. Ulrich (Red.), Beiträge der Europäischen Slavistischen Linguistik (POLYSLAV) (T. 15, ss. 322–328). München: Otto Sagner.

Żurowski, S. (2014a). Bez focha o fochach – „foch” i „fochy” jako nazwy werbalnych i niewerbal­nych zachowań komunikacyjnych: szkic leksykologiczny. Studia Filologiczne Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 27, 53–64.

Żurowski, S. (2014b). Kontekstowa interpretacja wyrażeń o tzw. znaczeniu ogólnym. W W. Pskit (Red.), Semantyczne i pragmatyczne aspekty komunikacji. Od deminutywów do gestów (ss. 27–50). Łódź: UŁ.




Copyright (c) 2015 Sebastian Żurowski

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/