DOI: https://doi.org/10.11649/sfps.2016.007

Wpływy polskie w jidysz według "History of the Yiddish Language" Maxa Weinreicha – przegląd i próby weryfikacji

Michał Gajek

Abstract


Polish influence on Yiddish as described in Max Weinreich’s History of the Yiddish Language – overview and attempts at verification

The Article concentrates on the findings regarding Slavic influence on Yiddish, described in the newest English-language edition of Max Weinreich’s History of the Yiddish Language – a canonical title for modern Yiddish studies. Its first task is to acquaint Polish readers with M. Weinreich’s propositions and findings on the general character of Polish-Yiddish and Slavic-Yiddish language contact. This will also be taken as an opportunity to briefly review the research on this subject conducted by Polish scholars. Additionally, the article will elaborate (albeit not exhaustively) on the attempts to question and verify M. Weinreich’s theories which may prove interesting from the point of view of Slavic studies. Its second, equally important task is to describe chosen examples of the results of Slavic influence, in which Polish played a significant role, as they present themselves in the lexicon, morphology, word formation and syntax of Yiddish.

 

Wpływy polskie w jidysz według History of the Yiddish Language Maxa Weinreicha – przegląd i próby weryfikacji

Artykuł skupia się na ustaleniach na temat wpływów słowiańskich w jidysz, zawartych w najnowszym, anglojęzycznym wydaniu pracy Maxa Weinreicha pt. History of the Yiddish Language, mającej status pozycji kanonicznej współczesnej jidyszystyki. Jego pierwszym celem jest przybliżenie polskiemu czytelnikowi tez i ustaleń M. Weinreicha, dotyczących ogólnego charakteru językowych kontaktów polsko- i słowiańsko-żydowskich. Przy tej okazji uwzględnione zostaną informacje na temat badań, jakie do tej pory poczynili w tej materii językoznawcy polscy. Ponadto (niewyczerpująco) poruszona zostanie kwestia prób weryfikacji i podważenia jego twierdzeń, interesująca z punktu widzenia slawistyki. Drugim, nie mniej ważnym zadaniem jest przedstawienie wybranych wpływów słowiańskich, w których niemały udział miała polszczyzna, w poszczególnych podsystemach języka jidysz: leksyce, morfologii i słowotwórstwie oraz składni.


Keywords


Yiddish; Polish language; language contact; Polish linguistic influence; Max Weinreich

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Altbauer, M. (2002). Wzajemne wpływy polsko-żydowskie w dziedzinie językowej. (M. Brzezina, Red.). Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Beinfeld, S. i in. (2002). Comprehensive Yiddish–English dictionary. Bloomington, IN: Indiana University Press.

Brzezina, M. (1986). Polszczyzna Żydów. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Cała, A. (1992). Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Comrie, B. (1991). Yiddish is Slavic? International Journal of the Sociology of Language, 91, 151–156.

Dejna, K. (1993). Dialekty polskie. Wrocław: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo.

Doktór, J. (2008). Źródła w języku jidysz i ich znaczenie w badaniach nad duchowością polskich Żydów w XVIII wieku. W: E. Geller & M. Polit (Red.), Jidyszland: Polskie przestrzenie (ss. 243–262). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Dow, J., & Stolz, T. (1991). The Sorbian origins of Yiddish: Linguistic theory in search of historical documentation. International Journal of the Sociology of Language, 91, 157–165.

Geller, E. (1990). Jiddische und polnische Parallelen im situationsspezifischen Sprachgebrauch: Ein Beitrag zur slawischen Komponente des Jiddischen. W: Akten des VIII. Internationalen

Germanisten-Kongresses (T. 11, ss. 536–544). München: iudicium.

Geller, E. (1993). Jidysz – język „mieszany”? Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej, 30, 167–179.

Geller, E. (1994). Jidysz – język Żydów polskich. Warszawa: PWN.

Geller, E. (1997). Zur Etymologie einiger jiddischer und deutscher Schimpfwörter und Gaunerbezeichnungen im Polnischen. Zeitschrift für Slavistik, 42(3), 274–284. http://dx.doi.org/10.1524/slaw.1997.42.3.274

Geller, E. (1999). Hidden Slavic structure in modern Yiddish. W: Jiddische Philologie. Festschrift für Erika Timm (ss. 65–89). Tübingen: Niemeyer Verlag. http://dx.doi.org/10.1515/9783110934007-006

Geller, E. (2001). Warschauer Jiddisch. Tübingen: Max Niemeyer Verlag. http://dx.doi.org/10.1515/9783110919943

Geller, E. (2003a). Rola badań slawocentrycznych w postrzeganiu języka jidysz. W: K. Pilarczyk (Red.), Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich (T. 3, ss. 419–436). Kraków: PTSŻ.

Geller, E. (2003b). The Jews of Warsaw as a speech community: Homage to Warsaw Yiddish. W: E. Bergman & O. Zienkiewicz (Red.), Żydzi Warszawy: Materiały konferencji w 100 rocznicę urodzin Emanuela Ringelbluma (ss. 13–15). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Geller, E. (2004). Jiddisch im Spannungsfeld zwischen Germanistik und Slawistik. In M. Grimber (Red.), Convivium. Germanistisches Jahrbuch Polen 1993–2003. Polendiskurse. Beiträge der Jubiläumstagung am 25.02.2003 in Poznań (ss. 171–197). Bonn: Deutscher Akademischer Austauschdienst.

Geller, E. (2008a). Germanocentric vs. Slavocentric approach to Yiddish. W: W. Czachur & M. Czyżewska (Red.), Vom Wort zum Text. Studien zur Deutschen Sprache und Kultur: Festschrift für Professor Józef Wiktorowicz zum 65. Geburtstag (ss. 681–693). Warszawa: Instytut Germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego.

Geller, E. (2008b). Jidysz „od kuchni” – polszczyzna we współczesnej koszernej kuchni żydowskiej. W: W. Moskovich & I. Fijałkowska-Janiak (Red.), Jews and Slavs (T. 21, ss. 40–56). Jerusalem: The Hebrew University of Jerusalem.

Geller, E. (2008c). Spory o genezę jidysz. W: E. Geller & M. Polit (Red.), Jidyszland: Polskie przestrzenie (ss. 17–43). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Geller, E. (2009). A new portrait of early seventeenth-century Polish Jewry in an unknown Eastern-Yiddish remedy book. European Judaism, 42(2), 62–67. http://dx.doi.org/10.3167/ej.2009.420208

Geller, E. (2010a). Dobra Gitl, słodka Zisl, nadobna Szejndl – o pochodzeniu imion Żydówek polskich. W: J. Lisek (Red.), Nieme dusze: Kobiety w kulturze jidysz (ss. 131–152). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Geller, E. (2010b). The Polonization of Yiddish: A path towards language-shift? Jews and Slavs, 22, 95–108.

Geller, E. (2010c). Yiddishland – Jewish identity in Eastern-Central Europe. W: J. Malinowski, R. Piątkowska, & T. Sztyma-Knasiecka (Red.), Jewish artists and Central-Eastern Europe (ss. 25–33). Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Geller, E. (2011a). Koszerny biskup „Koscherer Bischof” partyjna dintojra „Parteirache” und andere religiöse Jiddismen in der polnischen Allgemeinsprache. W: A. Nagórko (Red.), Sprachliche Säkularisierung (Westslawisch-Deutsch) (ss. 373–395). Hildesheim: Olms.

Geller, E. (2011b). Zum Kampf gegen den „Dajtschmerismus“ in der jiddischen Sprache. W: M. Prinz & J. Korhonen (Red.), Deutsch als Wissenschaftssprache im Ostseeraum – Geschichte und Gegenwart: Akten zum Humboldt-Kolleg an der Universität Helsinki, 27. bis 29. Mai 2010 (ss. 205–217). Frankfurt am Main: Peter Lang.

Geller, E. (2012). Inwieweit ist Jiddisch sprachtypologisch eine „warme“ Sprache. W: H. Burkhard, R. Hammel, & M. Łaziński (Red.), Sprache im Kulturkontext: Festschrift für Alicja Nagórko (ss. 397–420). Frankfurt am Main: Peter Lang.

Geller, E. (2013). Knaanic glosses as a code-switching phenomenon. W: O. Bláha, R. Dittmann, & L. Uličná (Red.), Knaanic language: Structure and historical background, proceedings of a conference held in Prague on October 25–26, 2012 (ss. 108–128). Prague: Academia.

Geller. E. (Oprac.). (2015). Sejfer derech ejc ha-chajim: Przewodnik po drzewie żywota: O sposobie zachowania dobrego zdrowia w języku jidysz przez anonimowego żydowskiego doktora w Polsce, w roku 1613 drukiem ogłoszony. Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.

Geller, E., & Polit, M. (Red.). (2008). Jidyszland: Polskie przestrzenie. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Glasser, P. (2010). Weinreich, Max. The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. Pobrano 23 października 2014 z http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Weinreich_Max

Goldstein, D. (2008a). Keeping God’s House: Y chromosomes and Old Testament priests. W: D. Goldstein, Jacob’s legacy: A genetic view of Jewish history (s. 74). New Haven, CT: Yale University Press.

Goldstein, D. (2008b). Looking out for number two: The case of the Ashkenazi Levites. W: D. Goldstein, Jacob’s legacy: A genetic view of Jewish history (s. 73). New Haven, CT: Yale University Press.

Grzegorczykowa, R. (1998). Gramatyka współczesnego języka polskiego Morfologia. (R. Laskowski & H. Wróbel, Red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Katz, D. (1983). Zur Dialektologie des Jiddischen (Manfred Görlach, tłum.). W: W. Besch et al. (Red.). Dialektologie (ss. 1018–1041). Berlin, New York, NY: Walter de Gruyter.

Kerler, D.-B. (1999). The origins of literary Yiddish. Oxford: Oxford University Press.

Kondrat, A. (2008). Slawizmy leksykalne w polu semantycznym męskich nazw ubiorów w języku jidysz. W: A. Kątny (Red.), Kontakty językowe i kulturowe w Europie (ss. 267–274). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Kondrat, A. (2009). Matki, żony i kochanki w języku jidysz. W: J. Lisek (Red.), Nieme dusze? Kobiety w kulturze jidysz (ss. 107–129). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kondrat, A. (2012). Język jidyszowych czasopism fachowych na przykładzie czasopism krawieckich. W: J. Nalewajko-Kulikov (Red.), Studia z dziejów trójjęzycznej prasy żydowskiej na ziemiach polskich (XIX–XX w.). Warszawa: Neriton.

Kupfer, F., & Lewicki. T. (1956). Źródła hebrajskie do dziejów Słowian i niektórych innych ludów Europy środkowej i wschodniej: Wyjątki pism religijnych i prawniczych XI–XIII w. Wrocław: Zakład im. Ossolińskich.

Mark, J. (1961–1980). Der grojser verterbux fun der jidišer šprax (T. 1–4). (J. Joffe, Red.). Jerusalem.

Matras, Y. (2009). Language contact. Cambridge: Cambridge University Press.

Moskovich, W. (2013). From Leshon Kna’an to Yiddish: Some case studies. W: O. Bláha, R. Dittmann, & L. Uličná (Red.), Knaanic language: Structure and historical background, proceedings of a conference held in Prague on October 25–26, 2012 (ss. 191–199). Prague: Academia.

Myers-Scotton, C. (2012). Multiple voices an introduction to contact linguistics. Malden, MA: Blackwell Publishing.

Ruta, M. (2008). Z dziejów leksykografii polsko‐żydowskiej. W: E. Geller & M. Polit (Red.), Jidyszland: Polskie przestrzenie (ss. 6–85). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Straten, J. v. (2011). The origins of Ashkenazi Jewry: The controversy unraveled. Berlin: De Gruyter. http://dx.doi.org/10.1515/9783110236064

Straten, J. v. (2013). Demography and the dissemination of Yiddish in Eastern Europe. W: O. Bláha, R. Dittmann, & L. Uličná (Red.), Knaanic language: Structure and historical background, proceedings of a conference held in Prague on October 25–26, 2012 (ss. 269–281). Prague: Academia.

Stutchkoff, N. (1950). Der ojcer fun der jidišer šprax. New York, NY: Yiddish Scientific Centre – YIVO.

The International Phonetic Alphabet. (2015). Pobrano 14 grudnia 2016 z https://www.internationalphoneticassociation.org/sites/default/files/IPA_Kiel_2015.pdf

Thomason, S. G. (2001). Language contact: An introduction. Washington, DC: Georgetown University Press.

Ungar-Sargon, B. (2014). The mystery of the origins of Yiddish will never be solved. Tablet Magazine. Pobrano 14 stycznia 2016 z http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/books/176580/yiddishland

Weinreich, M. (1956). Yiddish, Knaanic, Slavic: The basic relationships. W: For Roman Jakobson: essays on the occasion of his sixtieth birthday, 11 October 1956 (ss. 622–633). The Hague: Mouton.

Weinreich, M. (1973a). Gešixte fun der jidišer šprach: Bagrifn, faktn, metodn (T. 1–4). New York, NY: YIVO Institute for Jewish Research.

Weinreich, M. (1973b). Gešixte fun der jidišer šprach: Bagrifn, faktn, metodn (T. 2). New York, NY: YIVO Institute for Jewish Research.

Weinreich, M. (1980). History of the Yiddish language. (S. Noble & J. A. Fishman, Tłum.). Chicago, IL: University of Chicago Press.

Weinreich, M. (2008). History of the Yiddish language (T. 1–2). (P. Glasser, Red., S. Noble & J. A. Fishman, Tłum.). New Haven, CT: Yale University Press.

Weinreich, U. (1953). Languages in contact, findings and problems. New York, NY: Linguistic Circle of New York.

Wexler, P. (1964). Slavic influence in the grammatical functions of three Yiddish verbal prefixes. Linguistics, 2(7), 83–93. http://dx.doi.org/10.1515/ling.1964.2.7.83

Wexler, P. (1972). A mirror image comparison of languages in context: Verbal prefixes in Slavicized Yiddish and Germanicized Sorbian. Linguistics, 10(82), 89–123. http://dx.doi.org/10.1515/ling.1972.10.82.89

Wexler, P. (1981). Jewish interlinguistics: Facts and conceptual framework. Language, 57(1), 99–149. http://dx.doi.org/10.2307/414288

Wexler, P. (1985). The role of Yiddish in the recovery of Slavic linguistic history. Munich: Verlag Otto Sagner.

Wexler, P. (1987). Explorations in Judeo-Slavic linguistics. Leiden: Brill.

Wexler, P. (1990). The schizoid nature of modern Hebrew: A Slavic language in search of a Semitic past. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Wexler, P. (1991). Yiddish – the fifteenth Slavic language: A study of the partial language shift from Judeo-Sorbian to German. International Journal of the Sociology of Language, (91), 9–150. http://dx.doi.org/10.1515/ijsl.1991.91.9

Wexler, P. (1992). The Balkan substratum of Yiddish: A reassessment of the unique Romance and Greek components. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Wexler, P. (1993). The Ashkenazic Jews: A Slavo-Turkic people in search of a Jewish identity. Columbus, OH: Slavica Publishers.

Wexler, P. (1995). The Slavonic “standard” of modern Hebrew. The Slavonic and East European Review, 73(2), 201–225.

Wexler, P. (1998). Jewish linguistic geography: Some lessons for the historian. Shofar: An Interdisciplinary Journal of Jewish Studies, 17(1), 90–96. http://dx.doi.org/10.1353/sho.1998.0026

Wexler, P. (2002). Two-tiered relexification in Yiddish Jews, Sorbs, Khazars and the Kiev-Polessian Dialect. Berlin: Mouton de Gruyter. http://dx.doi.org/10.1515/9783110898736

Wexler, P. (2006). Jewish and non-Jewish creators of “Jewish” languages: With special attention to judaized Arabic, Chinese, German, Greek, Persian, Portuguese, Slavic (modern Hebrew/ Yiddish), Spanish, and Karaite, and Semitic Hebrew/Ladino: A collection of reprinted articles from across four decades with a reassessment. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Wexler, P. (2011). The myths and misconceptions of Jewish linguistics. Jewish Quarterly Review, 101(2), 276–291. http://dx.doi.org/10.1353/jqr.2011.0016

Wexler, P., & Horvath, J. (1994). Unspoken languages and the issue of genetic classification: The case of Hebrew. Linguistics, 32(2), 241–270.

Wexler, P., & Horvath, J. (1997). Relexification in Creole and non-Creole languages: With special attention to Haitian Creole, modern Hebrew, Romani, and Rumanian. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Wijaczka, J. (2010). Długi „złoty wiek” dziejów Żydów w Rzeczypospolitej (od początku XVI do połowy XVII w.). W: W. Sienkiewicz (Red.), Atlas historii Żydów polskich (ss. 59–101). Warszawa: Demart.

Woodworth, C. (2010). Where did the East European Jews come from? An explosive debate erupts from old footnotes. Kritika: Explorations in Russian & Eurasian History, 11, 105–123.

Woodworth, C. (2014, czerwiec 16). Where did the East European Jews come from? An explosive debate erupts from old footnotes suggesting that Ashkenazi Jews are Europeans. Tablet Magazine. Pobrano 14 stycznia 2016 z http://www.tabletmag.com/jewish-arts-and-culture/

books/165247/yiddish-ashkenazi-woodworth

Zaremska, H. (2010). Początki żydowskiej obecności i osadnictwa na ziemiach polskich (X–XV w.). W: W. Sienkiewicz (Red.), Atlas historii Żydów polskich (ss. 23–57). Warszawa: Demart.




Copyright (c) 2016 Michał Gajek

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/