DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2015.021

„To nie była Ameryka”. Z Michaelem Charlesem Steinlaufem rozmawia Elżbieta Janicka (Warszawa – Nowy Jork – Warszawa, 2014–2015)

Elżbieta Janicka

Abstract


“This was not America.” Michael Charles Steinlauf in conversation with Elżbieta Janicka (Warsaw – New York – Warsaw, 2014–2015)

Born in Paris in 1947, Michael Charles Steinlauf talks about his childhood in New York City, in the south of Brooklyn (Brighton Beach), in a milieu of Polish Jewish Holocaust survivors. His later experiences were largely associated with American counterculture, the New Left, an anti-war and antiracist student movement of the 1960s (Students for a Democratic Society, SDS) as well as the anticapitalist underground of the 1970s (“Sunfighter”, “No Separate Peace”). In the 1980s, having undertaken Judaic Studies at Brandeis University, Steinlauf arrived in Poland, where he became part of the democratic opposition circles centred around the Jewish Flying University (Żydowski Uniwersytet Latający, ŻUL). In the independent Third Republic of Poland, he contributed to the creation of the Museum of the History of Polish Jews in Warsaw.

Michael C. Steinlauf’s research interests focus on the work of Mark Arnshteyn (Andrzej Marek) and of Yitskhok Leybush Peretz, Yiddish theatre as well as Polish narratives of the Holocaust. The latter were the subject of his monograph Bondage to the dead: Poland and the memory of the Holocaust (1997, Polish edition 2001 as Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady). An important topic of the conversation is the dispute concerning the categories used to describe the Holocaust, including the conceptualisation of Polish majority experience of the Holocaust as a collective trauma. Controversies also arise in connection with the contemporary phenomena popularly conceptualised as the “revival of Jewish culture in Poland” and “Polish–Jewish dialogue.” 

Another subject of the conversation is Michał Sztajnlauf (1940–1942), Michael C. Steinlauf’s stepbrother. The fate of the brothers was introduced into the canon of Polish culture by Hanna Krall’s short story Dybuk (1995, English edition 2005 as The Dybbuk) and its eponymous stage adaptation by Krzysztof Warlikowski (2003). Looking beyond artistic convention, the interlocutors try to learn more about Michał himself. This is the first time the readers have an opportunity to see his photographs from the Warsaw Ghetto.

The conversation is illustrated with numerous archival materials from periods before and after World War Two as well as from German-occupied Poland.

 

„To nie była Ameryka”. Z Michaelem Charlesem Steinlaufem rozmawia Elżbieta Janicka (Warszawa – Nowy Jork – Warszawa, 2014–2015)

Urodzony w 1947 roku w Paryżu, Michael Charles Steinlauf opowiada o dzieciństwie spędzonym w Nowym Jorku, na południowym Brooklynie (Brighton Beach), w środowisku ocalałych z Zagłady polskich Żydów. Istotna część jego późniejszych doświadczeń związana była z amerykańską kontrkulturą, Nową Lewicą, studenckim ruchem antywojennym i antyrasistowskim lat sześćdziesiątych (Students for a Democratic Society, SDS) oraz podziemiem antykapitalistycznym lat siedemdziesiątych („Sunfighter”, „No Separate Peace”). W latach osiemdziesiątych, w związku z podjęciem studiów judaistycznych na Brandeis University, Steinlauf przyjechał do Polski, gdzie stał się częścią środowiska opozycji demokratycznej, skupionego wokół Żydowskiego Uniwersytetu Latającego (ŻUL). W III RP miał swój udział w tworzeniu Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie.

Zainteresowania badawcze Michaela C. Steinlaufa ogniskują się wokół twórczości Marka Arnsztejna (Andrzeja Marka), Jicchoka Lejbusza Pereca, teatru jidysz oraz polskich narracji o Zagładzie, którym poświęcił monografię Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady (2001, pierwodruk angielski 1997 jako Bondage to the dead: Poland and the memory of the Holocaust). Ważną część rozmowy stanowi spór dotyczący kategorii opisu Zagłady, w tym koncepcji polskiego doświadczenia Zagłady jako traumy zbiorowej. Kontrowersja nie omija zjawisk współczesnych, konceptualizowanych potocznie jako „odrodzenie kultury żydowskiej w Polsce” oraz „dialog polsko-żydowski”.

Bohaterem rozmowy jest także Michał Sztajnlauf (1940–1942), przyrodni brat Michaela C. Steinlaufa. Historia braci weszła do kanonu kultury polskiej za sprawą opowiadania Hanny Krall Dybuk (1995) oraz teatralnej inscenizacji Krzysztofa Warlikowskiego pod tym samym tytułem (2003). Abstrahując od konwencji przekazu artystycznego, rozmówcy próbują dowiedzieć się czegoś więcej o samym Michale. Czytelniczki i czytelnicy po raz pierwszy mają możność zobaczyć jego fotografie pochodzące z getta warszawskiego.

Rozmowa jest bogato ilustrowana niepublikowanymi dotąd archiwaliami sprzed drugiej wojny światowej i z okresu powojennego, a także z czasów okupacji hitlerowskiej w Polsce.


Keywords


dybbuk; New Left; American anticapitalist underground of the 1970s; Warsaw Ghetto; narratives of the Holocaust; Polish antisemitism; Polish democratic opposition of the 1980s; Jewish Flying University; Polish-Jewish dialogue (concept revision)

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Adelson, A. (1972). SDS. New York: Scribner.

Auster, P. (2014). Excursions dans la zone intérieure. (P. Furlan, Tłum.). Arles: Actes Sud. (Tytuł oryginału: Report from the interior).

Benjamin, W. (1996). O pojęciu historii (Über den Begriff Geschichte, 1940). (K. Krzemieniowa, Tłum.). W W. Benjamin, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty (ss. 413–425). (H. Orłowski, Wybór & Oprac.). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Beylin, M. (2014, czerwiec 21–22). Tak mówią dysydenci. Gazeta Wyborcza, s. 25.

Brodkin, K. (1998). How Jews became white folks and what that says about race in America. New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press.

Browning, C. R. (2013). Raul Hilberg. (J. Giebułtowski, Tłum.). Zagłada Żydów, (9), 661–672.

Burton-Rose, D. (Red.). (2010a). Creating a movement with teeth. A documentary history of the George Jackson Brigade. Oakland: PM Press.

Burton-Rose, D. (2010b). Guerrilla USA: The George Jackson Brigade and the anticapitalist underground of the 1970s. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press.

Chajes, J. H. (2011). Between worlds: Dybbuks, exorcists, and early modern Judaism. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Cohen, N. (2014). Zapominanie języka. Polszczyzna i jidysz wśród młodzieży żydowskiej w międzywojennej Polsce. (I. Suchojad, Tłum.). W E. Prokop-Janiec & M. Tuszewicki (Red.), Polskie tematy i konteksty literatury żydowskiej (ss. 269–275). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Datner, H. (2007). Ta i tamta strona. Żydowska inteligencja Warszawy drugiej połowy XIX wieku. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Dąbrowska, J., & Kuroń, J. (2014, marzec 8–9). Jacek. Dlaczego jestem taki, jaki jestem. Z Jackiem Kuroniem rozmawiała 30 lat temu Justyna Dąbrowska. Gazeta Wyborcza.

Dla uchodźców żydowskich. (1938, grudzień 6). Nasz Przegląd, s. 5.

Dla uchodźców żydowskich. (1938, grudzień 13). Nasz Przegląd, s. 9.

Draitser, E. (2008). Wesele w Brighton Beach i inne opowiadania. (B. Szwarcman-Czarnota, Tłum.). Warszawa: Biblioteka „Midrasza”.

Dunin, K. (2004). Polacy ludziom. W K. Dunin, Czytając Polskę (ss. 72–78). Warszawa: W.A.B.

Elior, R. (2009). Mistyczne źródła chasydyzmu. (M. Tomal, Tłum.). Budapeszt, Kraków: Austeria Klezmerhojs.

Elior, R. (2014). Dybuki i kobiety żydowskie w historii społecznej, myśli mistycznej i folklorze. (K. Kornacka, Wstęp & Tłum.). Poznań, Gniezno: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk & Instytut Kultury Europejskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Engel, D. (1983). An early account of Polish Jewry under Nazi and Soviet occupation presented to the Polish government-in-exile, February 1940. Jewish Social Studies, 45(1).

Engel, D. (1987). In the shadow of Auschwitz: The Polish government-in-exile and the Jews 1939–1942. Chapel Hill: University of North Carolina Press.

Engelking, B., & Grabowski, J. (2010). „Żydów łamiących prawo należy karać śmiercią!”. Przestępczość” Żydów w Warszawie 1939–1942. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Engelking, B., & Gutman, I. (2013). Z profesorem Izraelem Gutmanem rozmawia Barbara Engelking. Zagłada Żydów, (9), 207–242.

Ficowski, J. (1975). Regiony wielkiej herezji. Szkice o życiu i twórczości Brunona Schulza (2. wyd.). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Friedländer, S. (1997). Nazi Germany and the Jews: The years of persecution, 1933–1939. New York: HarperCollins.

Friedländer, S. (2007). The years of extermination: Nazi Germany and the Jews, 1939–1945. New York: HarperCollins.

Fuks, M. (1979). Prasa żydowska w Warszawie 1823–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Ger Tsedek. (b.d.). W YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. Pobrano 18 stycznia 2016, z http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Ger_Tsedek

Gitlin, T. (1987). The sixties: Years of hope, days of rage. Toronto, New York: Bantam Books.

Goldish, M. (Red.). (2003). Spirit possession in Judaism: Cases and contexts from the Middle Ages to the present. (E. Bourguignon, Przedm., J. Dan, Wstęp). Detroit: Wayne State University Press.

Grabowski, J. (2004). „Ja tego Żyda znam!” Szantażowanie Żydów w Warszawie, 1939–1943. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Grochowska, M. (2015, sierpień 22–23). Przyjaciółka rozumu. Gazeta Wyborcza, ss. 32–34.

Gross, J. T. (1986). Ten jest z ojczyzny mojej…, ale go nie lubię. Aneks, (41–42), 13–36.

Gross, J. T. (1992). Raport Jana Karskiego o stosunkach polsko-żydowskich w czasie wojny. Mówią Wieki, (4(202)), 2.

Grynberg, H. (1984a). Ludzie Żydom zgotowali ten los. W H. Grynberg, Prawda nieartystyczna (ss. 65–88). West Berlin: Archipelag.

Grynberg, H. (1984b). Obsesyjny temat. W H. Grynberg, Prawda nieartystyczna (ss. 131–144). West Berlin: Archipelag.

Gutman, Y., & Krakowski, S. (1986). Unequal victims: Poles and Jews during World War Two. (T. Gorelick & W. Jedlicki, Tłum.). New York: Holocaust Library.

Janicka, E. (2008). Mord rytualny z aryjskiego paragrafu. O książce Jana Tomasza Grossa „Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści”. Kultura i Społeczeństwo, (2), 229–252.

Janicka, E. (2012). O nowe kategorie opisu. W odpowiedzi Janowi Grabowskiemu. Zagłada Żydów, (8), 468–474.

Janicka, E. (2014/2015). Pamięć przyswojona. Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka. Studia Litteraria et Historica, (3/4), 148–227. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2015.009

Karski, J. (1992). Zagadnienie żydowskie w Polsce pod okupacjami. Mówią Wieki, (4(202)), 3–8.

Keff, B. (2008). Lara Croft. W B. Keff, Utwór o Matce i Ojczyźnie. Kraków: Korporacja Ha!art.

Kondrat, A. (2010). Nikt nie mówi dzisiaj w jidysz? Cwiszn, (1–2), 62–64.

Kopciowski, A. (1998). Żydzi w Lublinie 1944–1949 (Nieopublikowana praca magisterska). Zakład Historii Najnowszej UMCS, Lublin.

Kowalski, S. (1990). Krytyka solidarnościowego rozumu. Studium z socjologii myślenia potocznego. Warszawa: PEN.

Krajewska, M. (1982). Czas kamieni. (A. Kamieńska, Wstęp). Warszawa: Interpress.

Krall, H. (1995). Dybuk. W H. Krall, Dowody na istnienie (ss. 5–17). Poznań: Wydawnictwo a5.

Krall, H. (2009). Różowe strusie pióra. Warszawa: Świat Książki.

Krall, H. (2010). Wyjątkowo długa linia. W H. Krall, Wyjątkowo długa linia. Spokojne niedzielne popołudnie (ss. 5–99). Warszawa: Świat Książki.

Landau-Czajka, A. (2006). Syn będzie Lech… Asymilacja Żydów w Polsce międzywojennej. Warszawa: Wydawnictwo Neriton & Instytut Historii PAN.

Landau-Czajka, A. (2015). Polska to nie oni. Polska i Polacy w polskojęzycznej prasie żydowskiej II Rzeczypospolitej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Legutko, A. (2012). Possessed by the Other. Dybbuk possession and modern Jewish identity in twentieth-century Jewish literature and beyond (Nieopublikowana praca doktorska). Columbia University.

Legutko, A. (2014). Dybuk jako klucz do tożsamości. Cwiszn, 1–2, 31–42.

Lifton, R. J. (1979). The broken connection: On death and the continuity of life. New York: Simon and Schuster.

Liptizin, S., & Kuznitz, C. E. (2007). YIVO. W F. Skolnik & M. Berenbaum (Red.), Encyclopaedia Judaica (2. wyd., T. 21, ss. 375–377). Farmington Hills, Jerusalem: Macmilian Reference YSA & Keter Publishing House LTD.

Lisek, J. (2005). Jung Wilne – żydowska grupa artystyczna. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Magocsi, R. P. (2010). History of Ukraine: The land and its peoples (2. wyd. popr.). Toronto: University of Toronto Press.

Marcuse, H. (1964). One-dimensional man: Studies in the ideology of advanced industrial society. Boston: Beacon Press.

Marcuse, H. (1991). Człowiek jednowymiarowy. Badania nad ideologią rozwiniętego społeczeństwa przemysłowego. (W. Gromczyński, Oprac. & Wstęp, S. Konopacki et al., Tłum.). Warszawa: PWN.

Marys Sztajnlauf. (b.d.). The Central Database of Shoah Victims’ Names. Pobrano 18 stycznia 2016, z http://db.yadvashem.org/names/nameDetails.html?itemId=1779394&language=en

Matyjaszek, K. (2013). Przestrzeń pożydowska. Studia Litteraria et Historica, (2), 130–147. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2013.006

Mazower, M. A. (2004). Salonica: City of ghosts. Christians, Muslims and Jews, 1430–1950. London: HarperCollins.

Melchior, M. (2000). Michael C. Steinlauf, „Bondage to the Dead: Poland and the Memory of the Holocaust”, Syracuse University Press, Syracuse 1997. Przegląd Socjologiczny, (2), 232–235.

Melchior, M. (2013). Socjologiczne pojęcia i kategorie do opisu stosunków polsko-żydowskich w czasie okupacji. W Katedra Socjologii i Antropologii Obyczajów i Prawa ISNS UW (Oprac.), O społeczeństwie, prawie i obyczajach. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Jackowi Kurczewskiemu (ss. 386–396). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Mendelsohn, E. (1992). Żydzi Europy Środkowo-Wschodniej w okresie międzywojennym. (J. Tomaszewski, Red., A. Tomaszewska, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Michael Kasman. (b.d.). The Central Database of Shoah Victims’ Names. Pobrano 18 stycznia 2016, z http://db.yadvashem.org/names/nameDetails.html?itemId=1164837&language=en

Miłosz, C. (2008). Rodzinna Europa. Warszawa: Polityka Spółdzielnia Pracy.

Mirele Efros. (b.d.). Pobrano 18 stycznia 2016, http://www.adante.nazwa.pl/zbroiowisko/pkinop.php?x=1&id_art_12=1207#fotka12

Molotsky, I. (2000, styczeń 4). Jeshajahu Weinberg, 81; Led Jewish Museums. The New York Times. Pobrano 18 stycznia 2016, z http://www.nytimes.com/2000/01/04/us/jeshajahu-weinberg-81-led-Jewish-museums.html

Niziołek, G. (2013). Polski teatr Zagłady. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego & Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Perechodnik, C. (2011). Spowiedź. (D. Engel, Oprac.). Warszawa: Ośrodek KARTA, Dom Spotkań z Historią.

Prokop-Janiec, E., & Tuszewicki, M. (Red.). (2014). Polskie tematy i konteksty literatury żydowskiej.

Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Rappak, W. (2014). „Raport Karskiego” – kontrowersje i interpretacje. Zagłada Żydów, (10), 96–130.

Sandauer, A. (1982). O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku. Rzecz, którą nie ja powinienem był napisać… Warszawa: Czytelnik.

Santa Maria di Leuca. (b.d.). Pobrano 18 stycznia 2016, z http://www.ushmm.org/exhibition/displaced-persons/camp6b.htm

Shmeruk, C. (2000). Legenda o Esterce w literaturze jidysz i polskiej. Studium z dziedziny wzajemnych stosunków dwóch kultur i tradycji. (M. Adamczyk-Garbowska, Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Steinlauf, M. C. (1988). Polish-Jewish theater: The case of Mark Arnshteyn; A study of the interplay among Yiddish, Polish and Polish-language Jewish culture in the modern period. (Nieopublikowana praca doktorska). Brandeis University, Department of Near Eastern and Judaic Studies.

Steinlauf, M. C. (1989). Mark Arnshteyn and Polish-Jewish theater. W Y. Gutman, E. Mendelsohn, J. Reinharz, & C. Shmeruk (Red.), The Jews of Poland between two world wars (ss. 399–411). Hanover, N.H.: Univ. Press of New England.

Steinlauf, M. C. (1996). Poland. W D. S. Wyman & C. H. Rosenzveig (Red.), The world reacts to the Holocaust (ss. 81–155). Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Steinlauf, M. C. (1997). Bondage to the dead: Poland and the memory of the Holocaust. Syracuse: Syracuse University Press.

Steinlauf, M. C. (1998, lipiec 4–5). Rany pamięci 1944–1948. (M. Lipszyc, Tłum.). Gazeta Wyborcza, ss. 22–25.

Steinlauf, M. C. (2001). Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady. (A. Tomaszewska, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Cyklady.

Steinlauf, M. C. (2014). „Fardibekt!”. Polskie dziedzictwo An-skiego. (M. Tuszewicki, Tłum.). W E. Prokop-Janiec & M. Tuszewicki (Red.), Polskie tematy i konteksty literatury żydowskiej (ss. 231–248). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Steinlauf, M. C. (b.d.). Arnshteyn, Mark. W YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. Pobrano 18 stycznia 2016, z http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Arnshteyn_Mark

Stola, D. (1997). Bondage to the dead. Poland and the memory of the Holocaust. Holocaust and Genocide Studies, 11(3), 426–431. http://dx.doi.org/10.1093/hgs/11.3.426

Szaniawska, K., & Datner, H. (2015). Datner: Żydowski punkt widzenia. Pyta Kacha Szaniawska. Krytyka Polityczna. Pobrano 18 stycznia 2016, z http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/historia/20150529/datner-zydowski-punkt-widzenia-rozmowa

Szapiro, P. (Wybór & Opr.) (1992). Wojna żydowsko-niemiecka. Polska prasa konspiracyjna 1943–1944 o powstaniu w getcie warszawskim. Londyn: Aneks.

Szapiro, P. (2000). Judenrat. W A. Grupińska, Ciągle po kole. Rozmowy z żołnierzami getta warszawskiego (ss. 340–341). (P. Szapiro, Przedmowa & Przypisy). Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl.

Szlengel, W. (1977). Nowe święto. W W. Szlengel, Co czytałem umarłym. Wiersze z getta warszawskiego (ss. 90–91). (I. Maciejewska, Wybór & Oprac.). Warszawa: PIW.

Tomaszewski, J. (1998). Preludium Zagłady. Wygnanie Żydów polskich z Niemiec w 1938 r. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Touraine, A. (z Strzelecki, J., Dubet, F., & Wieviorka, M.). (1989). „Solidarność”. Analiza ruchu społecznego 1980–1981. (P. Kuczyński, Posłowie, A. Krasiński, Tłum., G. Gęsicka, T. Chabiera, A. Kruczkowska, I. Krzemiński, P. Kuczyński, A. Matuchniak, M. Melchior, K. Nowak, W. Pańków, & D. Reczek, Współpraca badawcza). Warszawa: Wydawnictwo Europa.

Tych, F. (1999). Długi cień Zagłady. Szkice historyczne. Warszawa: ŻIH IN-B.

Wiernik, J. (2003). Rok w Treblince. (W. Bartoszewski, Przedmowa). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Wóycicka, Z. (2002). Polacy na kozetce, czyli rozważania nad książką Michaela C. Steinlaufa „Pamięć nieprzyswojona”. Kultura i Społeczeństwo, (3), 175–180.

Wright, W. (2010). Pages in the life of Bruce Seidel. Two sides of a revolutionary. W D. Burton-Rose (Red.), Creating a movement with teeth: A documentary history of the George Jackson Brigade (ss. 51–53). Oakland: PM Press. (Pierwodruk: “Seattle Post-Inteligencer”, 22 kwietnia 1976).

Wróblewski, A. (1992). Być Żydem… Rozmowa z Dagiem Halvorsenem o Żydach i antysemityzmie Polaków. Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza.

Zaleski, M. (2000). „Ludzie ludziom”…? „Ludzie Żydom”…? Świadectwo literatury? W A. Brodzka-Wald, D. Krawczyńska, & J. Leociak (Red.), Literatura polska wobec Zagłady (ss. 89–103). Warszawa: ŻIH IN-B.

Żeleński (Boy), T. (1964a). Flirt z Melpomeną. Wieczór siódmy i ósmy. W T. Żeleński (Boy), Pisma (T. 22). (J. Kott, Oprac. tomu, R. Górski & K. Najderowa, Objaśnienia). Warszawa: PIW.

Żeleński (Boy), T. (1964b). W teatrze żydowskim. W T. Żeleński (Boy), Pisma (T. 22). (J. Kott, Oprac. tomu, R. Górski & K. Najderowa, Objaśnienia). Warszawa: PIW.




Copyright (c) 2016 Elżbieta Janicka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/