DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2015.015

Żydzi w dyskursie Kościoła katolickiego

Marzena Makuchowska

Abstract


Jews in the discourse of the Catholic Church

The article describes the most important changes which appeared after the Second Vatican Council in the discourse of the Catholic Church in reference to its attitude to confessors of Judaism. The change is the difference between the state of texts in two different moments, which is why the first part of the article is dedicated to the characteristics of pre-Council (and mostly pre-war) discourse about Jews, and the second part to main directions of the changes caused by the realization of the Council postulates. The third part shows indications of the continuation of old, deep-rooted schemes. The analysis partly concerns texts of the Church worldwide, and partly texts of the Church in Poland. 

Polish pre-Council discourse on Jews was characterized by exceptional negativism. Catholic liturgy shows them as those who tortured and killed Jesus (the myth of deicides). In the sermons, pastoral letters and the Catholic press, Jews were presented as enemies of not only Christianity but also of Poles, because the Church in Poland engaged itself in creation of the nationally and religiously homogenous country under the slogan “Poland for Poles.” All the traditional myths were reproduced (Jews as wreckers, conspirators, debauchers, etc.). Many linguistic means were applied to degrade Jews, for example deminutiva, animalization (speaking about Jews as about animals), so-called cacophemism, words with pejorative meaning of moral and physical disgust.

After Vaticanum II contents, which reproduced the picture of Jews as deicides, were removed from the Catholic liturgy. The positive pictures of Jews and Judaism were consequently created in the tuition of Pope John Paul II and Benedict XVI. Linguistic means emphasize the community of Christians and Jews (bond, closeness, brothers, brotherhood, togetherness, etc.). Each pope obliges Catholics to respect Jews and memory of Holocaust; popes directly prohibit any signs of anti-Semitism.

After 1989 in Poland anti-Jewish inclinations returned, especially in the circle of the so callled Catholicism of the Maryja Radio. Again Jews are accused of causing damage to Poles, and the language of those statements is very much like in the discourse before the Council.

 

Żydzi w dyskursie Kościoła katolickiego

Artykuł opisuje ważne zmiany w dyskursie Kościoła katolickiego w odniesieniu do wyznawców judaizmu, które pojawiły się po Soborze Watykańskim II. Jedną z nich jest różnica pomiędzy stanem tekstów w dwóch różnych momentach: przed i po soborze. Dlatego pierwszą część artykułu autorka poświęca charakterystyce przedsoborowego (i w większości przedwojennego) dyskursu na temat Żydów, a część drugą – głównym kierunkom zmian spowodowanym realizacją postulatów soboru. Część trzecia pokazuje objawy kontynuacji starych, głęboko zakorzenionych schematów. Analiza częściowo odnosi się do ogólnych tekstów Kościoła, a częściowo do tekstów Kościoła publikowanych w Polsce.

Polski przedsoborowy dyskurs o Żydach był wyjątkowo negatywny. Liturgia katolicka przedstawiała Żydów jako tych, którzy torturowali i zabili Jezusa (mit bogobójcy). W kazaniach, listach duszpasterskich i katolickiej prasie Żydów pokazywano jako wrogów nie tylko chrześcijan, lecz szczególnie Polaków, ponieważ Kościół w Polsce zaangażował się w kreowanie narodowo i religijnie homogenicznego kraju pod sloganem „Polska dla Polaków”. Reprodukowano wszystkie tradycyjne mity (Żydzi jako szkodnicy, spiskowcy, rozpustnicy itd). Używano wiele środków lingwistycznych, by zdegradować Żydów, np. zdrobnienia, animalizację (czyli mówienie o Żydach jako o zwierzętach) czy tak zwany kakofemizm (czyli używanie słów o pejoratywnym znaczeniu), aby sprowokować uczucie moralnego i fizycznego obrzydzenia.

Po Vaticanum II treści reprodukujące przedstawienie Żydów jako bogobójców zostały usunięte z liturgii. Pozytywny obraz Żydów i judaizmu był konsekwentnie kreowany w naukach papieży Jana Pawła II i Benedykta XVI. Lingwistyczne środki podkreślają wspólnotę chrześcijan i Żydów (więź, bliskość, bracia, braterstwo, razem itd.). Papieże zobowiązują katolików do szanowania Żydów i pamięci Holokaustu, bezpośrednio zakazują jakichkolwiek przejawów antysemityzmu.

W Polsce po 1989 roku antyżydowskie tendencje znów ożyły, szczególnie w kręgach tak zwanych radiomaryjnych. Ponownie Żydzi oskarżani są o powodowanie szkód Polsce i Polakom, a język tych twierdzeń bardzo przypomina dyskursy przedsoborowe.


Keywords


discourse of Catholic Church; Vatican Council II; Jews; linguistic means; discrediting; stereotypes

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Bukowski, K. (2004). Homilie. Niedziele i święta roku A. Kraków: „eSPe”.

Chabiński, S. (2004). Z Bogiem przez życie. Modlitewnik dla młodzieży. Ząbki: „Apostolicum”.

Chrostowski, W., & Rubinkiewicz, R. (Red.). (1990). Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II (1965–1989). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.

Skarbiec modlitw i pieśni. Książka diecezjalna do nabożeństwa dla katolików każdego stanu i wieku… (1947). Katowice.

„Wielki Tydzień”. Przewodnik obrzędów i modlitw wielkotygodniowych. (1937). J. L. (Red.). Potulice.

***

Bobrowska, E. (2007). Obrazowanie społeczeństwa w mediach. Analiza radiomaryjnego dyskursu. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Bralczyk, J. (2007). O języku propagandy i polityki. Warszawa: Wydawnictwo Trio.

Cała, A. (2012). Żyd – wróg odwieczny? Antysemityzm w Polsce i jego źródła. Warszawa: Wydawnictwo Nisza.

Czajkowski, M. (2000). Ekumeniczny akt pokuty. Przegląd Pastoralno-Homiletyczny, (4).

Finkelstein, N. G. (2001). Przedsiębiorstwo holokaust. (M. Szymański, Tłum.). Warszawa: „Volumen”.

Fry, H. P. (Red.). (2003). Dialog chrześcijańsko-żydowski. Antologia tekstów. (E. Dargiewicz & A. Kuśmirek, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Garpiel, R. (2003). Perswazja w przekazach kaznodziejskich na przykładzie homilii Jana Pawła II wygłaszanych podczas pielgrzymki do Polski w 1979 roku. Kraków: „Nomos”.

Goldhagen, D. J. (2005). Niedokończony rozrachunek. Rola Kościoła katolickiego w Holocauście i niedopełniony obowiązek zadośćuczynienia. (H. Jankowska, Tłum.). Warszawa: „Sic!”.

Janion, M. (2006, maj 27–28). Moje herezje antynarodowe. Gazeta Wyborcza.

Klemperer, V. (1989). LTI. Notatnik filologa. (J. Zychowicz, Tłum.). Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza.

Korolko, M. (2001). „Mąż Boleści” w staropolskich pieśniach pasyjnych. W P. Nowaczyński (Red.), Chrystus w literaturze polskiej. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski.

Kowalski, S., & Tulli, M. (2003). Zamiast procesu. Raport o mowie nienawiści. Warszawa: W.A.B.

Krzeszowski, T. P. (1998). Aksjologiczne aspekty metafor. W W. Kubiński, R. Kalisz, & E. Modrzejewska (Red.), Językoznawstwo kognitywne. Wybór tekstów. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Makuchowska, M. (2011). Od wrogów do braci. Posoborowe zmiany w dyskursie Kościoła katolickiego. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.

Michałowska, T. (2006). Średniowiecze. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Modras, R. (2004). Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933–1939. ( W. Turopolski, Tłum.). Kraków: Homini.

Musiał, S. (2001). Sabotaż teologiczny. Wprost, (15). Pobrano z http://www.wprost.pl/ar/9764/Sabotaz-teologiczny/?pg=1

Muszyński, H. (1990). Wstęp. W W. Chrostowski & R. Rubinkiewicz (Red.), Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II (1965–1989). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej. Nostra aetate. (2009). Deklaracja Soboru Watykańskiego II o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich „Nostra aetate”. Pobrano z http://religie.wiara.pl/doc/471908.Nostra-aetate-Deklaracja-Soboru-Watykanskiego-II-o-stosunku

Pałka, D. (2006). Kościół katolicki wobec Żydów w Polsce międzywojennej. Kraków: „Nomos”.

Petuchowski, J. J., & Thoma, C. (1995). Leksykon dialogu chrześcijańsko-żydowskiego. (J. Kruczyńska, Tłum.). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.

Puzynina, J. (1992). Język wartości. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Sieg, U. (1989, grudzień 22). Die Verjudung des deutschen Geistes. Die Zeit, s. 50.

Skowronek, K. (2006). Między sacrum a profanum. Studium językoznawcze listów pasterskich Konferencji Episkopatu Polski (1945–2005). Kraków: LEXIS.

SJPSz – Szymczak, M. (Red.). (1981). Słownik języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Tokarska-Bakir, J. (2008). Legendy o krwi. Antropologia przesądu. Warszawa: W.A.B.

Tokarska-Bakir, J. (2012). Okrzyki pogromowe. Szkice z antropologii historycznej Polski lat 1939–1946. Wołowiec: Czarne.

Wenzel, K. (2007). Mała historia Soboru Watykańskiego II. (J. Zychowicz, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo WAM.

Wiltgen, R. M. (2001). Ren wpada do Tybru. Historia Soboru Watykańskiego II. (A. Słowik, Tłum.). Poznań: Klub Książki Katolickiej.

Wojtyska, H. D., & Kopeć, J. J. (Red.). (1981). Męka Chrystusa wczoraj i dziś. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski.

Woźniak, E. (2007). Ofiary i krzywdziciele. Studium postaci w przedtrydenckim piśmiennictwie pasyjnym. Analiza językoznawcza. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Zuberbier, A. (1990). Wprowadzenie. W W. Chrostowski & R. Rubinkiewicz (Red.), Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II (1965–1989). Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej.




Copyright (c) 2014/2015 Marzena Makuchowska

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/