DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2015.009

Pamięć przyswojona. Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka

Elżbieta Janicka

Abstract


Memory acquired. The conception of the Polish experience of the Holocaust as collective trauma in the light of a revision of the concept of bystander

The paper provides a reconstruction and proposes the deconstruction of the conception of the Polish experience of the Holocaust as collective trauma. The analytical framework is based on the revision of concepts such as Polish witness (bystander/onlooker – according to Hilberg) and indifference on the part of Polish majority society towards the persecution and murder of the Jews. The text postulates that the concept of indifference as well as that of the non-Jewish witness (bystander/onlooker) be dropped from the standard terminology used when describing the Holocaust. It proposes that the concept of the non-Jewish witness (bystander/onlooker) be replaced by the concept of participating observer – with a different understanding from that established within cultural anthropology.

Thus, watching would be a form of activity, a way of having an influence on the events, of agency, and therefore participation. A significant part of my argument includes an attempt to address the question of the construction of watching during the Holocaust. From this it follows that watching constitutes the most basic form of power (droit de regard – according to Foucault and Bourdieu). Therefore, the question arises of whether or not one can describe the margins of the Holocaust within the terms of panoptic reality (le panoptisme – according to Foucault). A further question under consideration is whether one can depict the dominant majority as an unofficial authority wielding something akin to social control over the completion of the Holocaust understood as the German Nazi system of persecution and extermination of the Jews.

The argument also foregrounds the actual functions of the concepts of the non-Jewish witness (bystander/onlooker) and indifference as well as the idea of the Holocaust as a trauma for the non-Jewish witness (bystander/onlooker). These functions resulted several times in the elimination of the historical concrete and its societal-cultural conditions from the field of vision. In this sense, the conception of unacquired memory (i.e. the Polish trauma of the Holocaust) would be a strategy for acquiring the memory of the Holocaust in such a way that it does not endanger the dominant narrative about the past and the identity of the majority. Furthermore, the paper proposes the deconstruction of the concept of Polish-Jewish dialogue by identifying the phenomena of false symmetry and false universalization that frequently result in defining anti-Semitism and the Holocaust within the categories of a groups conflicts. The inspiration to undertake such a critical analysis came from the paradigmatic work by Michael C. Steinlauf, Bondage to the Dead: Poland and the Memory of the Holocaust, published in 1997. (The Polish-language edition entitled Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady [Memory unacquired. The Polish memory of the Holocaust] came out in 2000, translated by Agata Tomaszewska.)

 

Pamięć przyswojona. Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka

Artykuł przedstawia rekonstrukcję i proponuje dekonstrukcję koncepcji polskiego doświadczenia Zagłady jako traumy zbiorowej. Kontekst analityczny stanowi rewizja takich kategorii, jak: polski świadek Zagłady (bystander/onlooker – za Hilbergiem) i obojętność wobec Zagłady. Tekst postuluje wykreślenie kategorii obojętności ze słownika opisu Zagłady. Kategorię świadka (bystander/onlooker) proponuje zastąpić kategorią obserwatora uczestniczącego w rozumieniu innym niż przyjęte w antropologii kulturowej. Spojrzenie stanowiłoby tutaj formę aktywności, oddziaływania, sprawczości (agency), a więc uczestnictwa. Istotna część wywodu to próba odpowiedzi na pytanie o konstrukcję owego spojrzenia stanowiącego najbardziej podstawową formę władzy (le droit de regard – za Foucault i Bourdieu). Pojawia się pytanie, czy obrzeża Zagłady można opisać w kategoriach rzeczywistości panoptycznej (le panoptisme – za Foucault). Kolejna rozważana
kwestia to, czy większość dominującą można ukazać jako nieformalną instancję sprawującą rodzaj kontroli społecznej nad kompletnością Zagłady jako niemieckiej zbrodni państwowej.

W centrum namysłu znajdują się także dotychczasowe funkcje kategorii świadka (bystander/onlooker), kategorii obojętności oraz koncepcji Zagłady jako traumy nieżydowskiego świadka. Funkcje te niejednokrotnie bowiem polegały na eliminacji z pola widzenia historycznego konkretu i jego społeczno-kulturowych uwarunkowań. W tym sensie można mówić o koncepcji pamięci nieprzyswojonej (polskiej traumy Zagłady) jako strategii przyswojenia pamięci Zagłady w sposób niezagrażający dominującej opowieści o przeszłości i tożsamości grupy większościowej. Tekst proponuje ponadto dekonstrukcję kategorii dialogu polsko-żydowskiego ze wskazaniem na zjawiska fałszywej symetrii i fałszywej uniwersalizacji, których częstą konsekwencją jest definiowanie antysemityzmu i Zagłady w kategoriach konfliktu międzygrupowego. Inspiracją do podjęcia namysłu była paradygmatyczna praca Michaela C. Steinlaufa Bondage to the Dead: Poland and the Memory of the Holocaust z 1997 roku, której polskie wydanie – zatytułowane Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady – ukazało się w roku 2001 w tłumaczeniu Agaty Tomaszewskiej.


Keywords


Polish trauma of the Holocaust (concept revision); bystander/onlooker (concept revision); Polish-Jewish dialogue (concept revision); participating observer; panoptism; social control over the Holocaust; margins of the Holocaust; memory studies

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Andrzejewski, J. (1947). Zagadnienie polskiego antysemityzmu. W J. Andrzejewski i in., Martwa fala. Zbiór artykułów o antysemityzmie (ss. 20–50). Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”.

Arad, Y. (2012). La réécriture de la Shoah en Lituanie d’après les sources lituaniennes. Revue d’Histoire de la Shoah, (197), 607-660.

Arel, D. (2010). L’Ukraine, la guerre et le principe de responsabilité collective. W G. Mink & P. Bonnard (Red.), Le Passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale (ss. 83–102). Paris: Michel Houdiard Éditeur.

Auerbach, R. (2012). Treblinka. Reportaż. Zagłada Żydów, (8), 25-75.

Auschwitz-Birkenau. (b.d.). Pobrano 2 lutego 2014, z http://pl.auschwitz.org/m/index.php?option=com_ponygallery&func=detail&id=1254&Itemid=17

Bacon, F. (1955). Novum Organum. (J. Wikarjak, Tłum.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Baksik, Ł. (2013). Macewy niecodziennego użytku. W J. Tokarska-Bakir (Red.), PL: tożsamość wyobrażona (ss. 99–126). Warszawa: Czarna Owca.

Barthes, R. (2009). Stopień zero pisania oraz Nowe eseje krytyczne (K. Kot, Tłum.). Warszawa: Aletheia.

Bauman, Z. (1994). Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Warszawa: Instytut Kultury Wydziału Polonistyki UW.

Berendt, G. (2008). Cena życia – ekonomiczne uwarunkowania egzystencji Żydów po „aryjskiej stronie”. Zagłada Żydów, (4), 110–143.

Bieńkowski, Z. (1989, październik 8). Mesjasz nie przyszedł. Tygodnik Kulturalny, ss. I–II.

Bilewicz, M., & Haska, A. (2012, październik 1). Wiara w mord rytualny we współczesnej Polsce. Pobrano 1 października 2013, z http://www.otwarta.org/index.php/kto-wierzy-w-mord-rytualny

Błoński, J. (1994). Biedni Polacy patrzą na getto. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Borwicz, M. (1980). Kazimierza Moczarskiego „Rozmowy z katem”. Zeszyty Historyczne (Paryż), (53), 177–185.

Bourdieu, P. (2004). Męska dominacja. (L. Kopciewicz, Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Bourdieu, P. (2006a). Medytacje pascaliańskie. (K. Wakar, Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Bourdieu, P. (2006b). Uniwersalność strategii uniwersalizacji. W P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie (ss. 173–181). (K. Wakar, Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Brama, M., & Grabowski, Z. (2007, czerwiec 6). Archiwum Historii Mówionej – Zbigniew Grabowski. Pobrano 12 czerwca 2015, z http://ahm.1944.pl/Zbigniew_Grabowski

Bratkowski, P., & Keff, B. (2013, październik 21). Kronika zapowiedzianej śmierci. Z Bożeną Keff rozmawia Piotr Bratkowski. Newsweek, ss. 112–114.

Browning, C. R. (2013). Raul Hilberg. Zagłada Żydów, (9), 661-672.

Bryk, A. (1990). The hidden complex of the Polish mind: Polish-Jewish relations during the Holocaust. W A. Polonsky (Red.), My brother’s keeper: Recent Polish debates on the Holocaust (ss. 161-184). London, New York: Routledge in association with Institute for Polish-Jewish Studies.

Calderón Puerta, A. (2010). Ciało (nie)widzialne: spektakl wykluczenia w „Przy torze kolejowym” Zofii Nałkowskiej. Teksty Drugie, (6), 137–153.

Cała, A. (2005). Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Caruth, C. (2010). Doświadczenie niczyje: trauma i możliwość historii (Freud, Mojżesz i monoteizm). (K. Bojarska, Tłum.). Teksty Drugie, (6), 111–123.

Chmielarz, A. (2009). Kategorie represji stosowanych przez okupanta niemieckiego wobec obywateli polskich. W W. Materski & T. Szarota (Red.), Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami (ss. 91–100). Warszawa: IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Dawidowicz, L. (1981). Appropriating the Holocaust: Polish historical revisionism. W L. Dawidowicz, The Holocaust and the historians (ss. 88–124). Cambridge, Mass.: Harvard University Press.

Dawidowicz, L. (2008). From that place and time. A memoir, 1938-1947. (N. Sinkoff, Wstęp). New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.

Dobroszycki, L. (1993). Polish historiography on the annihilation of the Jews of Poland in World War II: A critical evaluation. East European Jewish Affairs, 23(2), 39–49. http://doi.org/10.1080/13501679308577750

Donskis, L. (2013, styczeń 19). Litwini, nie kompromitujmy się. Gazeta Wyborcza, ss. 36–37.

Dunin, K. (2004). Polacy ludziom. W K. Dunin, Czytając Polskę (ss. 72–78). Warszawa: W.A.B.

Eisenbach, A. (1961). Hitlerowska polityka zagłady Żydów. Warszawa: Książka i Wiedza.

Engel, D. (1987). In the shadow of Auschwitz: The Polish government-in-exile and the Jews, 1939–1942. Chapel Hill: University of North Carolina Press.

Engel, D. (1993). Facing a Holocaust: The Polish government-in exile and the Jews, 1943–1945. Chapel Hill: University of North Carolina Press.

Engelking, B. (2011). Jest taki piękny słoneczny dzień. Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942–1945. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Engelking, B., & Gutman, I. (2013). Z profesorem Izraelem Gutmanem rozmawia Barbara Engelking. Zagłada Żydów, (9), 207–242.

Engelking, B., & Libionka, D. (2009). Żydzi w powstańczej Warszawie. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Fein, H. (1979). Accounting for Genocide: National responses and Jewish victimization during the Holocaust. Chicago: University of Chicago Press.

Forecki, P. (2010a). Spory o symboliczne panowanie nad Auschwitz- Birkenau. W P. Forecki, Od „Shoah” do „Strachu”. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych (ss. 167-280). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Forecki, P. (2010b). Zbiorowe zapominanie Zagłady w PRL. W P. Forecki, Od „Shoah” do „Strachu”. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych (ss. 13–114). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Foucault, M. (2009). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. (T. Komendant, Tłum.). Warszawa: Aletheia.

Friedländer, S. (1993). Memory, history and the extermination of the Jews of Europe. Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press.

Friedman, F. (1946). Zagłada Żydów polskich. Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, 1, 147–165.

Fulbrook, M. (2012). A Small Town near Auschwitz. Ordinary Nazis and the Holocaust. Oxford: Oxford University Press

Gilman, S. L. (1990a). Introduction: What are stereotypes and why use texts to study them? W S. L. Gilman, Difference and pathology: Stereotypes of sexuality, race and madness (ss. 15–35). Ithaca, London: Cornell University Press.

Gilman, S. L. (1990b). Jewish self-hatred. Anti-semitism and the hidden language of the Jews. Baltimore, London: The Johns Hopkins University Press.

Glazar, R. (2011). Stacja Treblinka. (E. Czerwiakowska, Posłowie & Tłum.). Warszawa: Ośrodek KARTA & Dom Spotkań z Historią.

Głowiński, M. (1999). Kwadrans w cukierni. W M. Głowiński, Czarne sezony (ss. 91–96). Warszawa: Open.

Goffman, E. (2007). Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości. (J. Tokarska-Bakir, Wstęp, A. Dzierżyńska & J. Tokarska-Bakir, Tłum.). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Grabowski, J. (2008). Ratowanie Żydów za pieniądze – przemysł pomocy. Zagłada Żydów, (4), 81–110.

Grabowski, J. (2011). Judenjagd. Polowanie na Żydów 1942–1945. Studium dziejów pewnego powiatu. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Grabowski, J. (2014a, marzec 31). Upamiętnianie Polaków niosących pomoc. Pobrano z http://www.holocaustresearch.pl/index.php?mod=news&show=285

Grabowski, J. (2014b, kwiecień 26). W sprawie Zagłady Polska gola! Gazeta Wyborcza, ss. 30–31.

Grabowski, J., & Libionka, D. (Red.). (2014). Klucze i kasa. O mieniu żydowskim w Polsce pod okupacją niemiecką i we wczesnych latach powojennych 1939–1950. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Gross, J. T. (1986). Ten jest z ojczyzny mojej… ale go nie lubię. Aneks, (41–42).

Gross, J. T. (1993). The Jewish community in the Soviet-annexed territories on the eve of the Holocaust. A social scientist’s view. W L. Dobroszycki & J. S. Gurock (Red.), The Holocaust in the Soviet Union. Studies and sources on the destruction of the Jews in the Nazi-occupied territories of the USSR, 1941–1945 (ss. 155–171). New York, London: M.E. Sharpe.

Gross, J. T. (1998). „Ten jest z Ojczyzny mojej…”, ale go nie lubię. W J. T. Gross, Upiorna dekada. Trzy eseje o stereotypach na temat Żydów, Polaków, Niemców i komunistów 1939–1948 (ss. 25–60). Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”.

Gross, J. T. (2000). Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka. Sejny: Pogranicze.

Gross, J. T. (2003a). A jednak sąsiedzi. W J. T. Gross, Wokół „Sąsiadów”. Polemiki i wyjaśnienia (ss. 69–87). Sejny: Pogranicze.

Gross, J. T. (2003b). Autor „Sąsiadów” przyznaje się do pomyłki. W J. T. Gross, Wokół „Sąsiadów”. Polemiki i wyjaśnienia (ss. 95–96). Sejny: Pogranicze.

Gross, J. T. (2003c). Posłowie. W J. T. Gross, Wokół „Sąsiadów”. Polemiki i wyjaśnienia (ss. 117–119). Sejny: Pogranicze.

Gross, J. T. (2007). Upiorna dekada. Eseje o stereotypach na temat Żydów, Polaków, Niemców, komunistów i kolaboracji 1939–1948. Kraków: Austeria.

Gross, J. T. (2012). Macewy wrócą na cmentarz. W Ł. Baksik, Macewy codziennego użytku [Matzevot for everyday use] (ss. 15–16). Wołowiec: Czarne.

Gross, J. T. (2014). Sprawcy, ofiary i inni. Zagłada Żydów, (10/t.2), 885–888.

Gross, J. T., & Grudzińska-Gross, I. (2011). Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów. (J. Grabowski, Przedmowa). Kraków: Znak.

Grynberg, H. (1984a). Ludzie Żydom zgotowali ten los. W H. Grynberg, Prawda nieartystyczna (ss. 65–88). West Berlin: Archipelag.

Grynberg, H. (1984b). Obsesyjny temat. W H. Grynberg, Prawda nieartystyczna (ss. 131–144). West Berlin: Archipelag.

Hering, L. (2011). Meta. W L. Hering, Ślady. Opowiadania (ss. 31-101). Warszawa: Czarna Owca. (Pierwodruki fragmentów tekstu: „Kuźnica” 1945, nr 10, s. 2 i „Głos Ludu” 1945, nr 279, s. 2).

Heuner, J. (2003). Auschwitz, Poland, and the politics of commemoration, 1945–1979. Athens: Ohio University Press.

Hilberg, R. (2007). Sprawcy, ofiary, świadkowie. Zagłada Żydów 1933–1945. (J. Giebułtowski, Tłum.). Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów & Cyklady.

Janicka, E. (2001, lipiec 19). Żyda portret zbiorowy. Gazeta Wyborcza, s. 14.

Janicka, E. (2006). Hortus Judeorum. W R. Dziadkiewicz & E. M. Tatar (Red.), Imhibitio (ss. 99–109). Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie & Korporacja Ha!art.

Janicka, E. (2008). Mord rytualny z aryjskiego paragrafu. O książce Jana Tomasza Grossa „Strach”. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści. Kultura i Społeczeństwo, 52(2), 229–252.

Janicka, E. (2010). Holocaustization: The myth of the Warsaw Uprising in "Kinderszenen" by Jarosław Marek Rymkiewicz. W A. Molisak & S. Ronen (Red.), Polish and Hebrew literature and national identity (ss. 275–289). Warsaw: Dom Wydawniczy Elipsa.

Janicka, E. (2011). Festung Warschau. (B. Keff, Wstęp). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Janicka, E. (2012). O nowe kategorie opisu. W odpowiedzi Janowi Grabowskiemu. Zagłada Żydów, (8), 468–474.

Janicka, E. (2013). Latający Cyrk im. Kazimierza Wielkiego przedstawia: „Najwęższy dom świata – wydarzenie na skalę globu”. Rekonstrukcja historyczna w 70. rocznicę Akcji Reinhardt. Studia Litteraria et Historica, 2, 76–129. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2013.005

Janicka, E. (2014). Zamiast negacjonizmu. Topografia symboliczna terenu dawnego getta warszawskiego a narracje o Zagładzie. Zagłada Żydów, (10/t. 1), 209–256.

Janicka, E., & Żukowski, T. (2011, październik 29). Ci nie są z ojczyzny naszej. Gazeta Wyborcza, ss. 20–21.

Janion, M. (2000). Spór o antysemityzm. Sprzeczności, wątpliwości i pytania. W M. Janion, Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi (ss. 136–147). Warszawa: Sic!

Janion, M. (2009a). Aneks o Zagładzie. W M. Janion, Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie (ss. 63–76). Warszawa: W.A.B.

Janion, M. (2009b). Mit założycielski polskiego antysemityzmu. W M. Janion, Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie (ss. 77–145). Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.

Janiszewski, J. (2008, 7 czerwca). Grabarka Rzeczypospolitej. Z Agnieszką Arnold rozmawia Jakub Janiszewski, Wysokie Obcasy, s. 20.

Jasiewicz, K. (2001). Pierwsi po diable. Elity sowieckie w okupowanej Polsce 1939–1941. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN & Rytm.

Jasiewicz, K. (2013). Żydzi byli sami sobie winni? Rozmowa z prof. Krzysztofem Jasiewiczem. Focus Historia Ekstra, (2), 32–35.

Jaspers, K. (1979). Problem winy. (J. Garewicz, Tłum.). Etyka, (17), 143–206.

Jedlicki, J. (2013, maj 4). Było, jak było. Podziemne harcerstwo i antysemityzm. Gazeta Wyborcza, s. 22.

Jurandot, J. (2014). Humor w opasce. W J. Jurandot, Miasto skazanych. 2 lata w warszawskim getcie (ss. 403–450). (P. Szapiro & A. Arnold, Red.). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich.

Karolak, S. (2014). Doświadczenie Zagłady w literaturze polskiej 1947–1991. Kanon, który nie powstał. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.

Karski, J. (1999, październik 2–3). Widziałem. Opr. M. Cichy. Gazeta Wyborcza, s. 15.

Karski, J. (2014, listopad 15). Zagadnienie żydowskie w Polsce pod okupacjami. Gazeta Wyborcza, ss. 28–30.

Karwan-Makosch, P. (b.d.). Kępno. Pobrano 2 lutego 2014, z http://www.kirkuty.xip.pl/kepno.htm

Kersten, K. (1992). Problem Żydów w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR i na Wschodzie w kontekście stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. W K. Kersten, Polacy, Żydzi, komunizm. Anatomia półprawd (1939–1968) (ss. 15–75). Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza.

Kersten, K. (1993). Rozważania wokół podziemia 1944–1947. W K. Kersten, Między wyzwoleniem a zniewoleniem. Polska 1944–1956 (ss. 28–99). Londyn: Aneks.

Kirchner, H. (2011). Ludzie ludziom. W H. Kirchner, Nałkowska albo życie pisane (ss. 569–596). Warszawa: W.A.B.

Kornbluth, A. (2013). „Jest wielu Kainów pośród nas”. Polski wymiar sprawiedliwości a Zagłada, 1944–1956. (E. Felska, Tłum.). Zagłada Żydów, (9), 157–172.

Kowalska, A., & Baksik, Ł. (2012). Na naszym wybrukowanym macewami podwórku. Wywiad z Łukaszem Baksikiem. W Ł. Baksik, Macewy codziennego użytku [Matzevot for everyday use] (ss. 17-22). Wołowiec: Czarne.

Krakowski, S. (1984). Holocaust in the Polish underground press. Yad Vashem Studies, (16), 241–270.

Krupa, B. (2011). O nieobecności Zagłady, czyli czytanie „Rozmów z katem” Kazimierza Moczarskiego. Zagłada Żydów, (7), 279–302.

Krzemiński, I. (2014, luty 1–2). Nie wierzę w przemianę Giertycha. Gazeta Wyborcza, s. 23.

Krzywicki, L. (2009). Ekscesy antyżydowskie na polskich uczelniach w latach trzydziestych XX wieku. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze i Literackie na zlecenie Stowarzyszenia Społeczno- Kulturalnego „Warszawa w Europie”.

Kurz, I., & Wilczyk, W. (2011). Fotografia dokumentalna i archiwum. W K. Pijarski (Red.), The archive as project – the poetics and politics of the (photo)archive [Archiwum jako projekt – poetyka i polityka (foto)archiwum] (ss. 291–307). Warszawa: Archeologia Fotografii.

LaCapra, D. (2001). Writing history, writing trauma. Baltimore, London: The Johns Hopkins University Press.

Langer, L. L. (1991). Holocaust testimonies. The ruins of memory. New Haven: Yale University Press.

Laplanche, J., & Pontialis, J.-B. (1996). Uraz psychiczny. W J. Laplanche, & J.-B. Pontialis, Słownik psychoanalizy (ss. 340–344). (E. Modzelewska & E. Wojciechowska, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Legge, Jr., J. S. (2013). Opór wobec procesów w sprawie zbrodni wojennych: masakra w Malmédy, niemieckie Kościoły a kontrwywiad amerykański CIC. (E. Felska, Tłum.). Zagłada Żydów, (9), 173–203.

Les doutes de l’antifascisme. Table Ronde, 16 février 1990. (2010). W J.-C. Szurek, La Pologne, les Juifs et le communisme (ss. 30–51). Paris: Michel Houdiard Éditeur.

Libionka, D. (2006). ZWZ-AK i Delegatura Rządu RP wobec eksterminacji Żydów polskich. W A. Żbikowski (Red.), Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały (ss. 15-207). Warszawa: IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Libionka, D. (2008a). Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945–2008). Zagłada Żydów, (4), 17–80.

Libionka, D. (2008b). Zagłada domu Trinczerów – refleksje historyka. Znak, (4), 146–151.

Libionka, D. (2013). Uwagi o ratowaniu Żydów w „okolicach Treblinki”. Zagłada Żydów, (9), 687–695.

Libionka, D. (2014). Walka i propaganda. Powstanie w getcie warszawskim z perspektywy polskiego Londynu. Zagłada Żydów, (10/t. 1), 57–95.

Lipski, J. J. (1985). Dwie Ojczyzny i inne szkice. Warszawa: Myśl.

Lukas, R. C. (1989). Out of the Inferno. Poles remember the Holocaust. Lexington, Ky: University Press of Kentucky.

Lukas, R. C. (1995). Zapomniany Holokaust. Polacy pod okupacją niemiecką 1939–1944. Kielce: Jednorożec.

Łapa, M. (Red.). (2008). Żydzi kępińscy. Kępno: Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”.

Markiel, T. (2011). Gniewczyna w czas wojny. W T. Markiel, A. Skibińska (Red.), „Jakie to ma znaczenie, czy zrobili to z chciwości?”. Zagłada domu Trynczerów (ss. 21–133). Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Marrus, M. R. (1987). The Holocaust in history, Hanover–London: University Press of New England.

Matyjaszek, K. (2013). Przestrzeń pożydowska. Studia Litteraria et Historica, 2 , 130–147. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2013.006

Matyjaszek, K. (2014/2015). Regulamin rezerwatu. O książce „Jewish Poland Revisited” Eriki Lehrer. Studia Litteraria et Historica, 3/4, 79-108. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2015.007

Melchior, M. (2000). Michael C. Steinlauf, „Bondage to the Dead: Poland and the Memory of the Holocaust”, Syracuse University Press, Syracuse 1997. Przegląd Socjologiczny, (2), 232–235.

Melchior, M. (2004). Zagłada a tożsamość. Polscy Żydzi ocaleni na „aryjskich papierach”. Analiza doświadczenia biograficznego. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Melchior, M. (2013). Socjologiczne pojęcia i kategorie do opisu

stosunków polsko-żydowskich w czasie okupacji. W Katedra Socjologii i Antropologii Obyczajów i Prawa ISNS UW (Red.), O społeczeństwie, prawie i obyczajach. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Jackowi Kurczewskiemu (ss. 386–396). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Michnik, A. (1977). Kościół, lewica, dialog, Paryż: Instytut Literacki.

Michnik, A. (2008, październik 25). Z dziejów honoru i zgnilizny (2). Gazeta Wyborcza, ss. 24–27.

Miłosz, C. (1999). Wyprawa w Dwudziestolecie. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Mink, G. (2010). Géopolitique, histoire et jeux de mémoire: pour une reconfiguration conceptuelle. W G. Mink & P. Bonnard (Red.), Le Passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale (ss. 7–38). Paris: Michel Houdiard Éditeur.

Młodzi mają coraz mniej uprzedzeń wobec Żydów. (2009, kwiecień 16). Pobrano 15 października 2013, z http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,6503745,Mlodzi_maja_coraz_mniej_uprzedzen_wobec_Zydow.html

Mulvey, L. (1975). Visual Pleasure and Narrative Cinema. Screen, 16(3), 6-18.

Nałkowska, Z. (1982). Przy torze kolejowym. W Z. Nałkowska, Medaliony (ss. 35–41). Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Natkowska, M. (1999). Numerus clausus, getto ławkowe, numerus nullus, „paragraf aryjski”. Antysemityzm na Uniwersytecie Warszawskim 1931–1939. Warszawa: ŻIH.

Nijakowski, L. M. (2013). O szczególnej figuracji sprawcy-ofiary świadkowie. W L. M. Nijakowski, Rozkosz zemsty. Socjologia historyczna mobilizacji ludobójczej (ss. 83–86). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Niziołek, G. (2013). Polski teatr Zagłady. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego & Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Noiriel, G. (2007). À quoi sert „l’identité nationale”?. Paris: Agone. Od Redakcji. (2013). Zagłada Żydów, (9), 9–11.

Olszewski, M. (2014, grudzień 17). Historia pewnej klęski. Gazeta Wyborcza, s. 18.

Orwid, M. (2009). Trauma. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Ostolski, A. (2009). Przestrzeń muzeum i polityka traumy. Kultura i Społeczeństwo, 53(3), 67–87.

Paczkowski, A. (1991). Raporty o pogromie. Puls, 13(50), 101–121.

Pawłowski, R. (2001, kwiecień 21–22). Jude 2001. Gazeta Wyborcza, s. 13.

Perchoc, P. (2010). Les mutations du compromis mémoriel européen. Une étude balte. W G. Mink & P. Bonnard (Red.), Le Passé au présent. Gisements mémoriels et actions historicisantes en Europe centrale et orientale (ss. 55–67). Paris: Michel Houdiard Éditeur.

Perechodnik, C. (2004). Spowiedź. Dzieje rodziny żydowskiej podczas okupacji hitlerowskiej w Polsce. (D. Engel, Opracowanie, Posłowie). Warszawa: Ośrodek KARTA.

Propp, V. I. (1969). Morfologiia skazki. Moskva: Nauka.

Propp, W. (1976). Morfologia bajki. (B. Gołębiowski, Wstęp, W. Wojtyga-Zagórska, Tłum.). Warszawa: Książka i Wiedza.

Przyboś, J. (1947). Hańba antysemityzmu. W J. Andrzejewski i in., Martwa fala. Zbiór artykułów o antysemityzmie (ss. 60–64). Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”.

Puławski, A. (2009). W obliczu Zagłady. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, ZWZ-AK wobec deportacji Żydów do obozów zagłady (1941–1942). Lublin: IPN.

Rudnicki, S. (1985). Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Warszawa: Czytelnik.

Rusiniak, M. (2008). Obóz zagłady Treblinka II w pamięci społecznej (1943–1989). Warszawa: Neriton.

Rzepliński, A. (2002). Ten jest z ojczyzny mojej? Sprawy karne oskarżonych o wymordowanie Żydów w Jedwabnem w świetle zasady rzetelnego procesu. W P. Machcewicz & K. Persak (Red.), Wokół Jedwabnego (ss. 353–459). Warszawa: IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Santner, E. L. (1992). History beyond the Pleasure Principle: Some thoughts on the representation of trauma. W S. Friedländer (Red.), Probing the limits of representation. Nazism and the “Final Solution”. Cambridge, Mass., London: Harvard University Press.

Senechal de la Roche, R. (1996). Collective violence as social control. Sociological Forum 11(1: March), 97–128.

Senechal de la Roche, R. (2001). Why is collective violence collective?. Sociological Theory 19(2: July), 126–144.

Sereny, G. (2002). W stronę ciemności. Rozmowy z komendantem Treblinki. (J. K. Milencki, Tłum.). Warszawa: Cyklady.

Skibińska, A. (2011a). „Dostał 10 lat, ale za co?”. Analiza motywacji sprawców zbrodni na Żydach na wsi kieleckiej w latach 1942–1944. W B. Engelking, & J. Grabowski (Red.), K. Persak (Wstęp), Zarys krajobrazu. Wieś polska wobec zagłady Żydów 1942–1945 (ss. 313–444). Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Skibińska, A. (2011b). Powroty ocalałych i stosunek do nich społeczeństwa polskiego. W F. Tych & M. Adamczyk-Garbowska (Red.), Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010 (ss. 39–70). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej & Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.

Sluzki, C. E., & Ransom, D. C. (1976). Double bind. The foundation of the communicational aproach to the family. New York: Grune & Stratton.

Smolar, A. (1986). Tabu i niewinność. W A. Smolar, Tabu i niewinność (ss. 185–225). (M. Lipiński & H. Łuczywo, Wybór i opracowanie). Kraków: Universitas. (Pierwodruk: „Aneks” 1986, nr 41–42, s. 88–133).

Snochowska-Gonzalez, C. (2013). Czy jesteśmy postkolonialni? O pewnym wrogim przejęciu. W J. Tokarska-Bakir (Red.), PL: tożsamość wyobrażona (ss. 256–277). Warszawa: Czarna Owca.

Spiegelman, A. (2010). Maus. Opowieść ocalonego. (P. Bikont, Tłum.). Kraków: Post.

Steinlauf, M. C. (1997). Bondage to the dead: Poland and the memory of the Holocaust. Syracuse: Syracuse University Press.

Steinlauf, M. C. (2001). Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady. (A. Tomaszewska, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Cyklady.

Stola, D. (1995). Nadzieja i zagłada. Ignacy Schwarzbart – żydowski przedstawiciel w Radzie Narodowej RP (1940–1945). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Stoll, K. (2010). Hitler’s unwilling executioners? The representation of the Holocaust through the Bielefeld Bialystok trial 1965–1967. W D. Bankier & D. Michman (Red.), Holocaust and justice. Representation and historiography of the Holocaust in post-war-trials (ss. 159–193). Jerusalem, New York, Oxford: Yad Vashem & Berghahn Books.

Stoll, K. (2012). Die Herstellung der Wahrheit. Strafverfahren gegen ehemalige Angehörige der Sicherheitspolizei für den Bezirk Białystok. Berlin: De Gruyter.

Stryjek, T. (2011). „Wojna o pamięć” o wydarzeniach lat trzydziestych–pięćdziesiątych XX wieku w Europie Środkowej i Wschodniej w latach 2005–2010 – strategie polityki Litwy, Łotwy, Estonii, Ukrainy i Rosji. Kultura i Społeczeństwo, 55(4), 191–223.

Sznaider, N. (2011). Suffering as a universal frame for understanding memory politics. W M. Blaive, C. Gerbel, & T. Lindenberger (Red.), Clashes in European memory. The case of communist repression and the Holocaust (ss. 239–254). Innsbruck, Wien, Bozen: Studien Verlag.

Szurek, J.-C. (2010a). Entre histoire et mémoire, quelles figures du témoin polonais? W J.-C. Szurek, La Pologne, les Juifs et le communisme. Paris: Michel Houdiard Éditeur. (Pierwodruk 2009: Juifs et Polonais 1939–2008, red. Jean-Charles Szurek i Annette Wieviorka, Albin Michel, Paris 2009, s. 486–521).

Szurek, J.-C. (2010b). Le camp-musée d’Auschwitz en 1989. W J. -C. Szurek, La Pologne, les Juifs et le communisme (ss. 11–29). Paris: Michel Houdiard Éditeur.

Szurek, J.-C. (2010c). Les effets de l’occupation soviétique de 1939–1941 sur les rapports judéo-polonais. Réponse à Alexandre Smolar. W J.-C. Szurek, La Pologne, les Juifs et le communisme (ss. 173–193). Paris: Michel Houdiard Éditeur.

Szurek, J.-C., & Korzec, P. (1989). Jews and Poles under Soviet Occupation (1939–1941). Conflicting interests, Polin (4), 204–225.

Szymkowiak, O., & Wilczyk, W. (2014, grudzień 17). „Żydy do pieca”. Nie wiecie, o jaki piec tu chodzi? Z Wojciechem Wilczykiem rozmawia Olga Szymkowiak. Gazeta Wyborcza, s. 18.

Świda-Ziemba, H. (2010). Hańba obojętności. W A. Michnik (Wybór, Wstęp i Opracowanie), Przeciw antysemityzmowi (1939–2008) (T. 3, ss. 143–155). Kraków: Universitas. (Pierwodruk: „Gazeta Wyborcza”, 17 sierpnia 1998, s. 14–16).

Tokarska-Bakir, J. (2004). Żydzi u Kolberga. W J. Tokarska-Bakir, Rzeczy mgliste. Eseje i studia (ss. 49–72). Sejny: Pogranicze.

Tokarska-Bakir, J. (2008). Legendy o krwi. Antropologia przesądu. Warszawa: W.A.B.

Tokarska-Bakir, J. (2012a). Suppressio veri, suggestio falsi. Dzieje relacji Ryszarda Maja. W J. Tokarska-Bakir, Okrzyki pogromowe. Szkice z antropologii historycznej Polski lat 1939–1946 (ss. 231-242). Wołowiec: Czarne.

Tokarska-Bakir, J. (2012b). Wspólnota wstydu. W Ł. Baksik, Macewy codziennego użytku [Matzevot for everyday use] (ss. 7–9). Wołowiec: Czarne.

Tokarska-Bakir, J. (2014). Komentarz do badań dr Jolanty Ambrosewicz-Jacobs. Nigdy Więcej, (21(wiosna–lato)), 39–41.

Tokarska-Bakir, J., & Grudzińska-Gross, I. (2012). Między brakiem a nadmiarem. Z Ireną Grudzińską-Gross rozmawia Joanna Tokarska-Bakir. Studia Litteraria et Historica, 1, 1–8. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2012.007

Trachtenberg, J. (1997). Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm. (R. Stiller, Tłum.). Gdynia: Uraeus.

Tych, F. (1999). Długi cień Zagłady. Szkice historyczne. Warszawa: ŻIH IN-B.

Urynowicz, M. (2009). La Délégation du Gouvernement de la République Polonaise de Londres et le financement du Conseil d’aide aux Juifs (Zegota). W J.-C. Szurek & A. Wieviorka (Red.), Juifs et Polonais 1939–2008 (ss. 79–93). Paris: Albin Michel.

Volkov, S. (1995). Antysemityzm jako kod kulturowy. W B. Breysach (Red.), B. Hański (Tłum.), Ze sobą, obok siebie, przeciwko sobie. Polacy, Żydzi, Austriacy i Niemcy w XIX i na początku XX wieku (ss. 7–41). Kraków: Znak.

Walicki, A. (2013). Dzieje antykomunistycznej obsesji. W Od projektu komunistycznego do neoliberalnej utopii (ss. 199–209). Kraków: Polska Akademia Nauk & Universitas.

Wat, A., & Miłosz, C. (1990). Mój wiek. Pamiętnik mówiony. (L. Ciołkoszowa, Red., C. Miłosz, Przedmowa). Warszawa: Czytelnik.

Wóycicka, Z. (2002). Polacy na kozetce, czyli rozważania nad książką Michaela C. Steinlaufa „Pamięć nieprzyswojona”. Kultura i Społeczeństwo, (3), 175–180.

Wroński, P. (2014, styczeń 18–19). Biedni Polacy kontra mordercy Chrystusa. Gazeta Wyborcza, s. 4.

Wyka, K. (1985). Gospodarka wyłączona. W K. Wyka, Życie na niby (ss. 139–178). Warszawa: Książka i Wiedza. (Tekst z 1945 roku).

Zaleski, M. (2000). „Ludzie ludziom”…? „Ludzie Żydom” Świadectwo literatury? W A. Brodzka-Wald, D. Krawczyńska, & J. Leociak (Red.), Literatura polska wobec Zagłady (ss. 89–103). Warszawa: ŻIH IN-B.

Zaremba, M. (2001). Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo TRIO & Instytut Studiów Politycznych PAN.

Zawadzka, A. (2009). Żydokomuna. Szkic do socjologicznej analizy źródeł historycznych. Societas / Communitas, (2), 199–243.

Zawadzka, A. (2014). Polska Walcząca. W W. Wilczyk, Święta Wojna (2009–2014) (ss. 10–16). Łódź, Kraków: Atlas Sztuki & Karakter.

Zawadzka, A., & Rossman, J. (1991). Tadeusz Zawadzki „Zośka”. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Interim”.

Zubrzycki, G. (2014). Krzyże w Auschwitz. Tożsamość narodowa,

nacjonalizm i religia w postkomunistycznej Polsce. (P. Tomanek,

Tłum.). Kraków: Nomos.

Żbikowski, A. (2004). Posłowie. W S. Willenberg, Bunt w Treblince

(A. Żbikowski, Posłowie i Przypisy). Warszawa: Biblioteka „Więzi”.

Żbikowski, A. (2006). U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach

Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej. Wrzesień 1939–lipiec 1941. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Żbikowski, A. (2011). Morderstwa popełniane na Żydach w pierwszych latach po wojnie. W F. Tych & M. Adamczyk-Garbowska (Red.), Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010 (ss. 71–93). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu MariiCurie-Skłodowskiej & Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.

Žižek, S. (2001). Wzniosły obiekt ideologii. (J. Bator & P. Dybel). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Žižek, S. (2008). The plague of fantasies, London, New York: Verso. Żmijewski, A. (2013). Cmentarz wojenny wieś Skłoby. Cmentarz żydowski Szydłowiec. W J. Tokarska-Bakir (Red.), PL: tożsamość wyobrażona (ss. 278–340). Warszawa: Czarna Owca.

Żukowski, T. (2001). Mówić, nie mówiąc za wiele. O dyskusji w sprawie Jedwabnego. Bez Dogmatu, (47), 24–27.

Żukowski, T. (2008). Współzawodnictwo w nacjonalizmie. Spór między partią i Kościołem w roku 1966. Kwartalnik Historii Żydów, (4), 415–426.

Żukowski, T. (2010). Savoir-vivre. Ironiczne strategie w Spowiedzi Calka Perechodnika. Teksty Drugie, (6), 38–55.

Żukowski, T. (2012, październik 8). Sprawiedliwi – sposób dyskryminacji Żydów? Przekrój, ss. 20–22.

Żukowski, T. (2013). Wytwarzanie „winy obojętności” oraz kategorii

„obojętnego świadka” na przykładzie artykułu Jana Błońskiego „Biedni Polacy patrzą na getto”. Studia Litteraria et Historica, 2, 423–451. http://dx.doi.org/10.11649/slh.2013.018

Żukowski, T. (2014). Biografia z piętnem. O „Drewnianym karabinie” Tadeusza Różewicza. W P. Krupiński (Red.), Niepokoje. Twórczość Tadeusza Różewicza wobec Zagłady (ss. 30–52). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.




Copyright (c) 2014/2015 Elżbieta Janicka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/