DOI: https://doi.org/10.11649/slh.1478

Świadkowie własnej sprawy. Polska narracja dominująca wobec Zagłady w trakcie Zagłady [Witnesses to their own cause. The dominant Polish narrative about the Holocaust during the Holocaust]

Elżbieta Janicka

Abstract


Witnesses to their own cause. The dominant Polish narrative about the Holocaust during the Holocaust

After Dariusz Libionka’s pioneering treatise entitled Berkom Joselewiczom już dziękujemy… [Bereks Joselewiczs, goodbye and good luck...] (2009), this is the second analysis of Maria Kann’s canonical and paradigmatic pamphlet. This time the research question is: why did the Holocaust not delegitimize antisemitism in Poland, and did not lead to a revision of the dominant culture and the majority’s collective identity?

The pamphlet Na oczach świata (1943) – ordered, published, and distributed by the Polish Underground State – condemns the extermination of Jews, while voicing the need of their elimination from the society. It maintains the belief in the existence of the “Jewish question” (without quotation marks in the original) and heralds that after the war Poles will “solve” it for the sake of the Polish “national interest” – without “foreign assistance” and, supposedly, without violence. The presented discourse analysis deconstructs this and other mechanisms of hate speech, which declaratively delegitimize violence, but in fact incite to it, and are acts of violence in themselves. In the situation of the Holocaust, a surgical separation of the praised elimination from the condemned extermination was but wishful thinking. This wishful thinking, presented as a description of reality, removed from the view the responsibility of the non-Jewish majority for co-creating the realities of extermination, and thus this majority’s influence on the number of Jewish victims on the “Aryan side.” An important tool of falsifying the state of affairs was the figure of the Polish witness to the Holocaust.

In the analyzed perspective, at no time was the fate of Jews of any importance. The declared purpose of Na oczach świata was to stop Poles from participating in the Holocaust for the sake of Christian love of enemies, which in fact masked collective narcissism. After all, the more worthy of hatred an enemy is, the more glory it brings to one to refrain from aggression towards them. The presented analysis focuses on the techniques of constructing the enemy figure as, simultaneously, an irreducible abject, and an irreducible threat. This construction consisted in the reproduction of hateful and oppressive phantasms and argumentative schemes – like the myth of Judeo-communism or orientalization – none of which were original. However, Na oczach świata was novel (or restorative) and precedential in that it updated the antisemitic narrative to make it fully efficient in relation to and in the face of the Holocaust: “before the shooting in the ruins of the ghetto fell silent”.

Maria Kann’s pamphlet was also a normative text in the sense that, with the full sanction of the Polish Underground State and its authority, it organized the Polish experience of the Holocaust. It established its legitimate variant. It shaped individual and collective emotional and mental dispositions. The analysis covers strategies and tools for pacifying empathy and cognitive dissonance. Na oczach świata contains peculiar guidelines for how to profess antisemitic pre-sumptions without confronting their consequences. What is secured in such a way, apart from the Polish (self-)image interest, is the Polish identity interest in its preclusive, chauvinist understanding. The dominant culture loses contact with reality and gains immunity to the imperative of reckoning and rejection of disgraced virtues, values and patterns.

 

Świadkowie własnej sprawy. Polska narracja dominująca wobec Zagłady w trakcie Zagłady

Po pionierskiej rozprawie Dariusza Libionki Berkom Joselewiczom już dziękujemy… (2009) jest to druga analiza kanonicznej i paradygmatycznej broszury Marii Kann Na oczach świata (1943). Tym razem pytanie badawcze brzmi: jakim sposobem Zagłada nie skompromitowała w Polsce antysemityzmu oraz nie spowodowała rewizji kultury dominującej i zbiorowej tożsamości większościowej. Zamówiona, opublikowana i kolportowana przez polskie państwo podziemne broszura Na oczach świata przynosi potępienie eksterminacji Żydów, głosząc konieczność ich eliminacji ze społeczeństwa. Utrzymuje w mocy przekonanie o istnieniu „kwestii żydowskiej” (w oryginale bez cudzysłowu) i zapowiada jej „rozwiązanie” przez Polaków w imię polskiego „interesu narodowego” po wojnie – bez „obcej pomocy” oraz jakoby bez przemocy. Podjęta analiza dyskursu dekonstruuje ten i inne mechanizmy mowy nienawiści: deklaratywnie delegitymizujące przemoc, faktycznie jednak stanowiące podżeganie do przemocy i będące aktami przemocy same w sobie. W sytuacji Zagłady chirurgiczne odseparowanie pochwalanej eliminacji od potępianej eksterminacji było operacją typu wishful thinking. Myślenie życzeniowe, występujące w funkcji opisu rzeczywistości, usuwało z pola widzenia odpowiedzialność nieżydowskiej większości za współkształtowanie realiów eksterminacji, a tym samym jej wpływ na liczbę żydowskich ofiar po „aryjskiej stronie”. Istotnym narzędziem zafałszowania stanu faktycznego była figura polskiego świadka Zagłady.

W analizowanej optyce los Żydów nie był w żadnym momencie istotny. Deklarowanym celem Na oczach świata było powstrzymanie Polaków od udziału w Zagładzie w imię chrześcijańskiej miłości nieprzyjaciół, która stanowiła maskę narcyzmu kolektywnego. Im nieprzyjaciel bardziej godny nienawiści, tym więcej chwały przynosi wszak powstrzymanie się od agresji wobec niego. Przedsięwzięta analiza dotyczy technik konstruowania figury nieprzyjaciela jako nieredukowalnego abiektu i nieredukowalnego zagrożenia jednocześnie. Konstruowanie to polegało na reprodukcji nienawistnych, prześladowczych fantazmatów i schematów argumentacyjnych – w rodzaju mitu żydokomuny czy orientalizacji, które nie były oryginalne. Na oczach świata miało jednak wymiar nowatorski (czy odnowicielski) i precedensowy o tyle, że aktualizowało antysemicką narrację jako w pełni wydajną w odniesieniu do Zagłady i w jej obliczu: „zanim umilkły jeszcze strzały w ruinach getta”.

Broszura Marii Kann była tekstem normatywnym również w tym sensie, że – w majestacie autorytetu polskiego państwa podziemnego – organizowała polskie doświadczenie Zagłady. Ustanawiała jego wariant prawomocny. Kształtowała jednostkowe i zbiorowe dyspozycje emocjonalne i mentalne. Analiza obejmuje strategie i narzędzia pacyfikacji empatii oraz dysonansu poznawczego. Na oczach świata to swoisty instruktaż, jak wyznawać antysemickie prze(d)sądy bez konfrontacji z ich konsekwencjami. W ten sposób – prócz polskiego interesu (auto)wizerunkowego – zabezpieczony zostaje także polski interes tożsamościowy w jego wykluczającym, szowinistycznym rozumieniu. Kultura dominująca traci kontakt z rzeczywistością i zyskuje odporność na imperatyw rozliczenia oraz odrzucenia skompromitowanych cnót, wartości i wzorów.


Keywords


Polish Underground State; Holocaust; representations of the Holocaust; antisemitism; hate speech; collective narcissism; orientalization; (myth of) Judeo-communism; witnesses of the Holocaust (concept revision); cognitive dissonance

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Bartoszewski, W. (2003a). Apel polskiego podziemia do sumienia świata. W W. Bartoszewski (Red.), Tryptyk polsko-żydowski (ss. 51–54). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. (Pierwodruk: „Tygodnik Powszechny”, 29 kwietnia 1962, nr 17).

Bartoszewski, W. (2003b). Dokument z dni grozy. W W. Bartoszewski (Red.), Tryptyk polsko-żydowski (ss. 13–15). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. (Pierwodruk: „Świat”, 27 sierpnia 1961, nr 35).

Bartoszewski, W. (Red.). (2003c). Tryptyk polsko-żydowski. Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Betlejewski, R., & Bergman, B. (2014, październik 9). Ani jednego dobrego Polaka: Z Baruchem Bergmanem rozmawia Rafał Betlejewski. Gazeta Wyborcza / Duży Format, ss. 22–25.

Białoszewski, M. (1988). Pamiętnik z powstania warszawskiego. Warszawa: PIW.

Biblia Tysiąclecia: Jr 9. (b.d.). Pobrano 20 października 2018, z http://biblia-online.pl/Biblia/Tysiaclecia/Ksiega-Jeremiasza/9/1

Biblia Tysiąclecia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu: Jr 23. (b.d.). Pobrano 20 października 2018, z http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=664

Biblia Tysiąclecia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu: Lm 4. (b.d.). Pobrano 20 października 2018, z http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=697

Biblia Tysiąclecia. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu: Lm 5. (b.d.). Pobrano 20 października 2018, z http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=698&werset=11#W11

Bielawski, S. F. (2015). Ostatni Żyd z Węgrowa: Wspomnienia ocalałego z Zagłady w Polsce (S. Abrahamer, Tłum., J. Grabowski, Red. & Wstęp). Warszawa: Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Bieńkowski, Z. (1989, październik 8). Mesjasz nie przyszedł. Tygodnik Kulturalny, 2.

Błoński, J. (1994). Biedni Polacy patrzą na getto. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Bourdieu, P. (2005). Dystynkcja: Społeczna krytyka władzy sądzenia (P. Biłos, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Brandys, K. (1960). Samson. Warszawa: Czytelnik.

Butler, J. (2011). Ramy wojny: Kiedy życie jest godne opłakiwania? (A. Czarnacka, Tłum.). Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

Calderón Puerta, A. (2010). Ciało (nie)widzialne: spektakl wykluczenia w „Przy torze kolejowym” Zofii Nałkowskiej. Teksty Drugie, 2010(6), 137–153.

Chmielewska, K. (2016). Mamy bombę i nie zawahamy się jej zakopać. W T. Żukowski (Red.), Zagłada w „Medalionach” Zofii Nałkowskiej: Tekst i konteksty (ss. 93–124). Warszawa: IBL PAN.

Cukierman, I. (2000). Nadmiar pamięci: Siedem owych lat: Wspomnienia 1939-1946 (M. Turski, Red. & Przedm., W. Bartoszewski, Posłowie, Z. Perelmuter, Tłum.). Warszawa: PWN.

Czarnowski, S. (1956). Kult bohaterów i jego społeczne podłoże: Święty Patryk bohater narodowy Irlandii (A. Glinczanka, Tłum., K. Kasprzykówna, Tłum. przyp.). Warszawa: PWN.

Datner, S. (1968). Las Sprawiedliwych: Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce. Warszawa: Książka i Wiedza.

Datner, S. (2014). Walka i zagłada białostockiego ghetta (E. Koźmińska-Frejlak, Wstęp, F. Friedman, Przedm., K. Stoll, Posłowie, E. Rogalewska, Przypisy). Warszawa: ŻIH.

Doc. 1816-PS. (1948). W Trial of the major war criminal before the International Military Tribunal (T. 28, ss. 499–540). Nuremberg.

Engel, D. (1987). In the shadow of Auschwitz: The Polish government-in-exile and the Jews, 1939–1942. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press.

Engel, D. (1993). Facing a Holocaust: The Polish government-in-exile and the Jews, 1943–1945. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press.

Festinger, L. (2007). Teoria dysonansu poznawczego (J. Rydlewska, Tłum., S. Mika, Red.). Warszawa: PWN.

Gelbard, I. [por. Czajka]. (1946). Pieśń o tym jak na stacji Falenica Boga splamił grzech… W I. Gelbard [por. Czajka], Pieśni żałobne getta (ss. 20–24). (b.m.w.): Wydawnictwo Julian Wyderka.

Goldhagen, D. J. (2002). Niedokończony rozrachunek: Rola Kościoła katolickiego w Holocauście i niedopełniony obowiązek zadośćuczynienia (H. Jankowska, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Gontarczyk, P. (2000). Pogrom? Zajścia polsko-żydowskie w Przytyku 9 marca 1936 r.: Mity, fakty, dokumenty. Biała Podlaska: Rekonkwista – Rachocki i S-ka.

Grabowski, J. (2004). „Ja tego Żyda znam!” Szantażowanie Żydów w Warszawie 1939–1943. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Grabowski, J. (2008). Ratowanie Żydów za pieniądze – przemysł pomocy. Zagłada Żydów, 2008(4), 81–110.

Grabowski, J., & Libionka, D. (Red.). (2014). Klucze i kasa: O mieniu żydowskim w Polsce pod okupacją niemiecką i we wczesnych latach powojennych 1939-1950. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Grodzieńska, S. (2014). Herszek. W J. Jurandot & S. Grodzieńska, Miasto skazanych: 2 lata w warszawskim getcie (P. Szapiro & A. Arnold, Red.) (ss. 200–201). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich.

Gross, J. T. (1979). Polish society under German occupation – Generalgouvernement, 1939-1944. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Gross, J. T. (2000). Sąsiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka. Sejny: Pogranicze.

Gross, J. T. (2007). „Ten jest z Ojczyzny mojej…”, ale go nie lubię. W J. T. Gross, Upiorna dekada: Eseje o stereotypach na temat Żydów, Polaków, Niemców, komunistów i kolaboracji 1939-1948 (ss. 15–46). Kraków: Austeria.

Gross, J. T. (2008). Strach: Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie: Historia moralnej zapaści. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Grynberg, H. (2003). Obowiązek. W H. Grynberg, Monolog polsko-żydowski (ss. 99–116). Wołowiec: Czarne.

Grzywacz, M. (2016, październik 15). Towarzyszka Zofia. Gazeta Wyborcza / Wysokie Obcasy, ss. 22–27.

Harris, D. (2017, kwiecień 1–2). Europo, otwórz oczy. Gazeta Wyborcza, s. 22.

Hering, L. (2011). Meta. W L. Hering, Ślady: Opowiadania (ss. 31-101). Warszawa: Czarna Owca.

Janicka, E. (2008). Mord rytualny z aryjskiego paragrafu: O książce Jana Tomasz Grossa „Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści” [Wydawnictwo Znak, Kraków 2008]. Kultura i Społeczeństwo, 2008(2), 229–252.

Janicka, E. (2010). Mroczny przedmiot pożądania: O „Kinderszenen” raz jeszcze – inaczej. Pamiętnik Literacki, 2010(4), 61–86.

Janicka, E. (2011). Festung Warschau. Warszawa: Krytyka Polityczna.

Janicka, E. (2014–2015a). Pamięć przyswojona: Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka. Studia Litteraria et Historica, 2014–2015(3–4), 148–227. https://doi.org/10.11649/slh.2015.009

Janicka, E. (2014–2015b). To nie była Ameryka: Z Michaelem Charlesem Steinlaufem rozmawia Elżbieta Janicka. Studia Litteraria et Historica, 2014–2015(3–4), 364–480. https://doi.org/10.11649/slh.2015.021

Janicka, E., & Żukowski, T. (2016). Przemoc filosemicka? Nowe polskie narracje o Żydach po roku 2000. Warszawa: IBL PAN.

Janion, M. (1998). Wojna i forma. W M. Janion, Płacz generała: Eseje o wojnie (ss. 23–126). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Janion, M. (2009a). Mit założycielski polskiego antysemityzmu. W M. Janion, Bohater, spisek, śmierć: Wykłady żydowskie (ss. 77–145). Warszawa: W.A.B.

Janion, M. (2009b). Pułkownik żydowski. W M. Janion, Bohater, spisek, śmierć: Wykłady żydowskie (ss. 5–76).Warszawa: W.A.B.

[Kann, M.]. (1932 [1943]). Na oczach świata. Zamość: Wydawnictwo „Glob” [=Warszawa: Wydawnictwo K.O.P.R.].

[Kann, M.]. (2003). Na oczach świata, Wydawnictwo „Glob”, Zamość 1932 [Wydawnictwo K.O.P.R., Warszawa 1943]. W W. Bartoszewski (Red.), Tryptyk polsko-żydowski (ss. 59–106). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Karolak, S. (2014). Doświadczenie Zagłady w literaturze polskiej 1947–1991: Kanon, który nie powstał. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje.

Karski, J. (1992). Zagadnienie żydowskie w Polsce pod okupacjami. Mówią wieki, 1992(4), 3–8.

Karski, J. (1999, październik 2–3). Widziałem (M. Cichy, Red.). Gazeta Wyborcza, s. 15.

Keff, B. (2008). Utwór o Matce i Ojczyźnie (M. Janion & I. Filipiak, Posłowie). Kraków: Ha!art.

Kersten, K. (1992). Polacy, Żydzi, komunizm: Anatomia półprawd (1939–1968). Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza.

Kerszman, G. (2006). Jak ginąć, to razem. Warszawa: Książka i Wiedza.

Krasiński, Z. (1973). Przypisy autora. W Z. Krasiński, Dzieła literackie (P. Hertz, Wybór, noty & przypisy) (T. 1, ss. 732–766). Warszawa: PIW.

Księga Jeremiasza. (1899). (I. Cylkow, Tłum. & objaśnienia). Kraków: nakładem tłomacza w drukarni Józefa Fischera.

Landau-Czajka, A. (1998). W jednym stali domu… Koncepcje rozwiązania kwestii żydowskiej w publicystyce polskiej lat 1933–1939. Warszawa: Neriton & Instytut Historii PAN.

Laub, D. (2007). Zdarzenie bez świadka: Prawda, świadectwo oraz ocalenie (T. Łysak, Tłum.). Teksty Drugie, 2007(5), 118–130.

Leociak, J. (2001). Topografia i komunikacja. W B. Engelking & J. Leociak, Getto warszawskie: Przewodnik po nieistniejącym mieście (ss. 69–145). Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Levi, P. (2007). Pogrążeni i ocaleni (S. Kasprzysiak, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Libionka, D. (2006). ZWZ-AK i Delegatura Rządu RP wobec eksterminacji Żydów. W A. Żbikowski (Red.), Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945: Studia i materiały (ss. 15–207). Warszawa: IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Libionka, D. (2008). Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945-2008). Zagłada Żydów, 2008(4), 17–80.

Libionka, D. (2009). Berkom Joselewiczom już dziękujemy: Refleksje na marginesie esejów Marii Janion. W M. Rudaś-Grodzka & A. Zawadowska (Red.), M. Janion (Kierown. nauk.), Honor – Bóg – Ojczyzna. Warszawa: Fundacja Odnawiania Znaczeń i Dom Spotkań z Historią.

Libionka, D. (2013). Pierwszy zarys historii Żydowskiej Organizacji Bojowej. Zagłada Żydów, 2013(9), 313–315.

Libionka, D., & Weinbaum, L. (2011). Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze: Wokół Żydowskiego Związku Wojskowego. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Lipski, J. J. (2015). Katolickie Państwo Narodu Polskiego: Zarys ideologii ONR „Falanga” (A. Friszke, Słowo wstępne, Ł. Garbal, Red. & posłowie). Warszawa: Krytyka Polityczna.

M. B. [Szymanowski, A.]. (2003). Likwidacja ghetta warszawskiego: Reportaż [Warszawa 1942]. W W. Bartoszewski (Red.), Tryptyk polsko-żydowski (ss. 21–48). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Malinowski, J. (1997). Maurycy Gottlieb. Warszawa: Arkady.

Malte-Brun, C. (1830). Tableau de la Pologne ancienne et moderne, sous les rapports géographiques, statistiques, géologiques, politiques, moraux, historiques, législatifs, scientifiques et littéraires, publié en un voume par Malte-Brun (L. Chodźko, Red.) (nowe wydanie, całkowicie przeredagowane, poszerzone i ozdobione mapami...). Bruxelles: Aimé-André.

Miłosz, C. (1944). Campo di Fiori. W Z otchłani. Poezje (T. J. Sarnecki, Opracował) (ss. 14–15). Warszawa: Wydawnictwo Żydowskiego Komitetu Narodowego. (Faksymile: W W. Bartoszewski (Red.). (2003), Tryptyk polsko-żydowski (ss. 130–131). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa).

Modras, R. (2004). Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933-1939 (W. Turopolski, Tłum., S. Obirek, Przedm.). Kraków: Homini.

Nałkowska, Z. (1982a). Kobieta cmentarna. W Z. Nałkowska, Medaliony (ss. 27–34). Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Nałkowska, Z. (1982b). Przy torze kolejowym. W Z. Nałkowska, Medaliony (ss. 35–41). Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Nirenberg, D. (2013). Anti-Judaism: The Western tradition. New York, NY: W. W. Norton & Company.

Niziołek, G. (2013). Polski teatr Zagłady. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

Norwid, C. K. (b.d.). Promethidion: Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem. Pobrano 20 października 2018, z https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/promethidion.html

O prześladowaniu Żydów wrocławskich w roku 1453. (2008). (M. Szymański, Tłum.). W J. Tokarska-Bakir, Legendy o krwi: Antropologia przesądu (ss. 687–691). Warszawa: W.A.B.

Pałaszewska, M. (Red.). (1998). Zofia Kossak: Na emigracji. Warszawa: „Rytm”.

[PAP]. (1988, kwiecień 19). Obchody 45 rocznicy powstania w Getcie Warszawskim. Życie Warszawy, s. 2.

Perechodnik, C. (2004). Spowiedź: Dzieje rodziny żydowskiej podczas okupacji hitlerowskiej w Polsce (D. Engel, Red. & posłowie). Warszawa: Ośrodek KARTA.

Persak, K. (2014, wrzesień 27–28). Na Niemców wina i zbrodnia, dla nas klucze i kasa. Gazeta Wyborcza, s. 26.

Polin: 1000 Year History of Polish Jews. (2014). Warsaw: Museum of the History of the Polish Jews.

Puławski, A. (2009). W obliczu Zagłady: Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, ZWZ-AK wobec deportacji Żydów do obozów zagłady (1941–1942). Lublin: IPN.

Rappak, W. (2014). „Raport Karskiego” – kontrowersje i interpretacje. Zagłada Żydów, 2014(10/1), 96–130.

Said, E. (1991). Orientalizm (W. Kalinowski, Tłum., Z. Żygulski jr, Wstęp). Warszawa: PIW.

Sandauer, A. (1982). O sytuacji pisarza polskiego pochodzenia żydowskiego w XX wieku: Rzecz, którą nie ja powinienem był napisać… Warszawa: Czytelnik.

Schulz, B. (1989). Bruno Schulz do Witolda Gombrowicza. W B. Schulz, Opowiadania: Wybór esejów i listów (J. Jarzębski, Red.) (s. 456–459). Wrocław: Ossolineum. (BN, Seria I, nr 264. Pierwodruk całości korespondencji w: „Studio” 1936, nr 7).

Segal, H. (2003). Marzenie senne, wyobraźnia i sztuka (P. Dybel, Tłum.). Kraków: Universitas.

Sekuła, A. (2015). Sylwetka ideowa Zygmunta Krasińskiego: Dylematy i meandry polskiej myśli konserwatywnej. Warszawa: Fundacja Akademia Humanistyczna, Instytut Badań Literackich PAN.

Szaynok, B., & Bartoszewski, W. (2016, kwiecień 16–17). Nie mam pewności, czy nie mogłem zrobić więcej: Z Władysławem Bartoszewskim rozmawia Bożena Szaynok. Gazeta Wyborcza, s. 33.

Świda-Ziemba, H. (2003). Urwany lot: Pokolenie inteligenckiej młodzieży powojennej w świetle listów i pamiętników z lat 1945-1948. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Tokarska-Bakir, J. (2008). Legendy o krwi: Antropologia przesądu. Warszawa: W.A.B.

Tokarska-Bakir, J. (2014). Pueri. W W. Wilczyk, Święta wojna (ss. 7–9). Łódź, Kraków: Atlas Sztuki, Karakter.

Tonini, C. (2007). Czas nienawiści i czas troski: Zofia Kossak-Szczucka – antysemitka, która ratowała Żydów (T. Jekiel & W. Jekiel, Tłum.). Warszawa: ŻIH.

Trachtenberg, J. (1997). Diabeł i Żydzi: Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm (R. Stiller, Tłum.). Gdynia: Uraeus.

Treny. (1904). W Księgi pięciu megilot (I. Cylkow, Tłum. & podług najlepszych źródeł objaśnił) (ss. 79–111), Kraków: nakładem tłomacza w drukarni Józefa Fischera.

Tych, F. (1999a). Obraz zagłady Żydów w potocznej świadomości historycznej w Polsce. W F. Tych, Długi cień Zagłady: Szkice historyczne (ss. 69–93). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Tych, F. (1999b). Ocaleni z Zagłady i ich ocena postawy społeczeństwa polskiego w okresie okupacji. Zapomniane świadectwo z roku 1944. W F. Tych, Długi cień Zagłady: Szkice historyczne (ss. 11–54). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Tych, F. (2001, lipiec–sierpień). Jan Karski i metamorfozy antysemityzmu w powojennej Polsce. Midrasz, 2001(lipiec–sierpień), 58–60.

Tych, F., & Tych, L. (1999). Świadkowie Shoah: Zagłada Żydów w polskich pamiętnikach i wspomnieniach. W F. Tych, Długi cień Zagłady: Szkice historyczne (ss. 9–54). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny IN-B.

Urynowicz, M. (2009). La délégation du gouvernement de la République polonaise de Londres et le financement du Conseil d’aide aux Juifs (Żegota). W J.-C. Szurek & A. Wieviorka (Red.), Juifs et Polonais 1939-2008 (ss. 79–93). Paris: Albin Michel.

Vanagaitė, R., & Zuroff, E. (2017). Nasi: Podróżując z wrogiem (K. Mazurek, Tłum.). Warszawa: Czarna Owca.

Zadumińska, B. (2016). Mowa nienawiści: Sprawcy. Ofiary. Świadkowie. W A. Makówka-Kwapisiewicz (Red.), Antysemityzm nie jest poglądem: Podręcznik dla edukatorów i edukatorek (H. Datner, Konsultacja merytoryczna). Kraków: Stowarzyszenie Żydowskie „Czulent”.

Zawadzka, A. (2009). Żydokomuna: Szkic do socjologicznej analizy źródeł historycznych. Societas/Communitas, 2009(2), 199–243.

Žižek, S. (2006). Kukła i karzeł: Perwersyjny rdzeń chrześcijaństwa (M. Kropiwnicki, Tłum.). Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza BRANTA.

Żbikowski, A. (2009). Wstęp. W J. Stroop, Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje! Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Żydowski Instytut Historyczny.

Żukowski, T. (2013). Wytwarzanie „winy obojętności” oraz kategorii „obojętnego świadka” na przykładzie artykułu Jana Błońskiego „Biedni Polacy patrzą na getto”. Studia Litteraria et Historica, 2013(2), 423–451. https://doi.org/10.11649/slh.2013.018

Żyndul, J. (1994). Zajścia antyżydowskie w Polsce w latach 1935–1937. Warszawa: Fundacja im. Kazimierza Kelles-Krauza.

Żyndul, J. (2001, marzec 7). Jeśli nie pogrom, to co? Gazeta Wyborcza. Pobrano 20 października 2018, z http://wyborcza.pl/1,76842,170990.html




Copyright (c) 2018 Elżbieta Janicka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/