DOI: https://doi.org/10.11649/slh.1714

„Corpus Christi, corpus delicti” – nowy kontrakt narracyjny. „Pokłosie” (2012) Władysława Pasikowskiego wobec kompromitacji kategorii polskiego świadka Zagłady ["Corpus Christi, Corpus Delicti": A new narrative contract. Władysław Pasikowski’s "Aftermath" (2012) and the invalidation of the category of the Polish Witness to the Holocaust]

Elżbieta Janicka

Abstract


Corpus Christi, Corpus Delicti: A new narrative contract. Władysław Pasikowski’s Aftermath (2012) and the invalidation of the category of the Polish Witness to the Holocaust

Władysław Pasikowski’s 2012 feature film Aftermath recapitulates and works through the existing resources in documentary cinema that deals with the Polish context of the Holocaust (Claude Lanzmann, Paweł Łoziński, Marian Marzyński, Agnieszka Arnold). It is also founded on the knowledge amassed in the wake of the countrywide debate about the 1941 Jedwabne massacre (2000–1). As such, it rejects the majority narrative of the Holocaust, one told under the banners of the Righteous Among the Nations (the paradigm of innocence), the Polish witness to the Holocaust (triggering an unjustified identification of the Jaspersian paradigm of unimputable, metaphysical guilt with unwarranted guilt), and the alleged collective Polish trauma of the Holocaust.

Aftermath is analyzed as a treatise on antisemitism which problematizes and narrativizes phantasms that are central to this socio-cultural pathology, visualizing the mechanism whereby the phantasm of the Jew is constructed and imposed on actual individuals. It also touches upon the Christian roots and identitarian dimension of antisemitism, alongside its central figure: the Crucifixion. Antisemitism is a matter of religion as a doctrine but also religion as an institution.

By displaying a plexus of discourses and practices, attitudes and behaviors, Pasikowski defends the great quantifier as a legitimate category to describe the Polish context of the Holocaust. He debunks the essential differentiation between pre-modern and modern antisemitism (including notions about the secondary nature of Polish antisemitism in relation to the German Nazi exterminatory projects targeted at the Jews).

The film convincingly portrays antisemitism as dominating the experience and its representation to such an extent that antisemitic culture loses the ability to reflect on the human condition. Where a non-antisemite sees the irreducible strangeness that is inherent to individual existence, the antisemite sees a Jew, etc. The long duration of violence and exclusion has turned the phantasmic and alternative reality of antisemitism into reality tout court, as it produces a materiality of its own, up to and including the materiality of the atrocity (stolen property, looted corpses, etc.).

The text offers an extensive discussion of the essential conflict between Aftermath and the system of Polish culture. The aesthetic is political. The juxtaposition of two genre films (the thriller and the Western) and a plebeian protagonist with a domain that is perceived as proper to the intelligentsia provoked widespread shock and rejection. Accusations of kitsch, exaggeration, improbability, and a colonial gaze enabled critics to sidestep, if not invalidate, the director’s argument. A study of the reception of Aftermath is a study of class distinction in action.

Pasikowski’s film portrays antisemitism as a problem of an antisemitic culture and an antisemitic society. This entails a radical invalidation of the notion of antisemitism as an inter-group conflict, thus exposing the fiction and falsehood of such constructs as “dialogue” and “reconciliation.”

Despite its pessimistic diagnosis, Aftermath raises the possibility of change and the emancipatory potential of self-empowerment. By considering the cultural and social implications of our knowledge about antisemitism and the Polish context of the Holocaust, the film reveala systemic challenge posed by the imperative to revise culture and reject its toxic models. From this perspective, a new narrative becomes possible as a critique of narratives.

 

Corpus Christi, corpus delicti – nowy kontrakt narracyjny. Pokłosie (2012) Władysława Pasikowskiego wobec kompromitacji kategorii polskiego świadka Zagłady

Film fabularny Pokłosie (2012) Władysława Pasikowskiego przynosi rekapitulację i przepracowanie dotychczasowych zasobów kina dokumentalnego dotyczącego polskiego kontekstu Zagłady (C. Lanzmann, P. Łoziński, M. Marzyński, A. Arnold). Ufundowany jest także na wiedzy narosłej po debacie jedwabieńskiej (2000) oraz na odrzuceniu dotychczasowych dominujących większościowych narracji o Zagładzie: spod znaku Sprawiedliwych (paradygmat niewinności) i spod znaku polskiego świadka Zagłady (paradygmat Jaspersowskiej winy niezarzucanej oraz zbiorowej polskiej traumy Zagłady).

Tekst proponuje spojrzenie na Pokłosie jako traktat o antysemityzmie, który problematyzuje i narratywizuje fantazmaty oraz mechanizmy kluczowe dla tej społeczno-kulturowej patologii. Wizualizacja obejmuje mechanizm konstruowania fantazmatu Żyda i nakładania go na realne podmioty. Nie omija też chrześcijańskich korzeni i tożsamościowego wymiaru antysemityzmu z centralną figurą Ukrzyżowania. Antysemityzm jest sprawą religii jako doktryny, ale też instytucji.

Unaoczniając splot dyskursów i praktyk, postaw i zachowań, Pasikowski broni wielkiego kwantyfikatora jako zasadnej kategorii opisu polskiego kontekstu Zagłady. Obala też istotowe rozgraniczenie między antysemityzmem przednowoczesnym i nowoczesnym (w tym wyobrażenie o podrzędności polskiego antysemityzmu względem niemieckiego nazistowskiego przedsięwzięcia eksterminacyjnego wymierzonego w Żydów).

Film w przekonujący sposób pokazuje, że antysemityzm do tego stopnia zawładnął doświadczeniem i jego reprezentacją, że kultura antysemicka straciła możliwość dostępu do namysłu nad ludzką kondycją. Tam, gdzie nieantysemita widzi nieredukowalną obcość przyrodzoną jednostkowej egzystencji, antysemita widzi Żyda etc. Długie trwanie przemocy i wykluczenia sprawia, że z rzeczywistości fantazmatycznej i alternatywnej antysemityzm staje się rzeczywistością tout court. Wytwarza bowiem własną materialność, do materialności zbrodni włącznie.

Tekst obszernie omawia istotowy konflikt Pokłosia z systemem kultury polskiej. Estetyczne jest polityczne. Połączenie kina podwójnie gatunkowego (thriller, western) oraz plebejskiego bohatera z domeną uchodzącą za inteligencki monopol wywołało w większości szok i odrzucenie. Zarzuty – kiczu, przesady, braku prawdopodobieństwa, kolonialnego spojrzenia – pozwoliły w dużym stopniu wyminąć, jeśli nie unieważnić, rozpoznania reżysera. Studium recepcji Pokłosia to studium dystynkcji klasowej w działaniu.

Film Pasikowskiego pokazuje antysemityzm jako problem kultury antysemickiej i antysemickiego społeczeństwa. Oznacza to radykalną kompromitację wyobrażenia antysemityzmu jako konfliktu międzygrupowego, czego konsekwencją jest obnażenie fałszu i fikcji konstruktów takich, jak „dialog” i „pojednanie”.

Mimo pesymistycznej diagnozy społecznej, Pokłosie wskazuje na możliwość zmiany i potencjał emancypacji tkwiący w samoupodmiotowieniu. Podejmując refleksję nad tym, co wynika dla kultury i społeczeństwa z wiedzy na temat antysemityzmu i polskiego kontekstu Zagłady, film wskazuje na wyzwanie systemowe w postaci imperatywu rewizji kultury i odrzucenia jej toksycznych wzorów. W tym świetle nowa narracja staje się możliwa – jako krytyka narracji.


Keywords


antisemitism; Holocaust; Crucifixion; Aftermath; Pokłosie; Western; thriller; distinction; participant observers

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Adorno, T. W. (2008). Co to znaczy: obrachunek z przeszłością? W J. Jabłkowska & L. Żyliński (Red.), O kondycji Niemiec: Tożsamość niemiecka w debatach intelektualistów po 1945 roku (ss. 119–135). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Althusser, L. (1969–1970). Ideologie i aparaty ideologiczne państwa (A. Staroń, Tłum.). Pobrano 15 grudnia 2018, z http://recyklingidei.pl/althusser-ideologie-aparaty-ideologiczne-panstwa

Altman, C. F. (1987). W stronę teorii gatunku filmowego (A. Helman, Tłum.). Kino, 1987(6), 18–22.

Altman, R. (2012). Gatunki filmowe (M. Zawadzka, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Appadurai, A. (2009). Geographie de la colère: La violence à l’âge de la globalisation (F. Bouillot, Tłum. na francuski). Paris: Payot.

Arendt, H. (1958). The origins of totalitarianism. New York, NY: Meridan Books.

Arendt, H. (2008). Obraz piekła. W H. Arendt, Salon berliński i inne eseje 1930–1945 (P. Nowak, Red. & Wstęp, M. Godyń & S. Szymański, Tłum.) (ss. 305–314). Warszawa: Prószyński i S-ka.

Bajer, M. (2011). Pokłosie: Mała glosa do wielkiego problemu. Odra, 2011(4), 49.

Barthes, R. (1970). Mit dzisiaj (W. Błońska, Tłum.). W R. Barthes, Mit i znak: Eseje (J. Błoński, Wybór) (ss. 25–60). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Barthes, R. (2008). Światło obrazu: Uwagi o fotografii (J. Trznadel, Tłum.). Warszawa: Aletheia.

Bazin, A. (1963). Western, czyli film amerykański par excellence. W B. Michałek (Red. & Tłum.), Film i rzeczywistość (ss. 143–153). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

Bellour, R. (1993a). Le grand jeu. W R. Bellour (Red.), Le western: Approches: Mythologies: Auteurs: Acteurs: Filmographies (ss. 7–17). Paris: Gallimard.

Bellour, R. (Red.). (1993b). Le western: Approches: Mythologies: Auteurs: Acteurs: Filmographies. Paris: Gallimard. (1. wyd. 1969).

Bereś, S., & Lem, S. (2002). Tako rzecze… Lem: Ze Stanisławem Lemem rozmawia Stanisław Bereś. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Bikont, A. (1997, październik 4). A on krzyczał: „Wszyscy jesteście kapo”. Gazeta Wyborcza, ss. 10-12.

Bikont, A. (2004). My z Jedwabnego (J. Kuroń, Wstęp). Warszawa: Prószyński i S-ka.

Bikont, A. (2012). My z Jedwabnego (2. wyd.). Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Bikont, A. (2017). Sendlerowa: W ukryciu. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Błoński, J. (2008). Biedni Polacy patrzą na getto. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Brykczyński, P. (2017). Gotowi na przemoc: Mord, antysemityzm i demokracja w międzywojennej Polsce (M. Sutowski, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Burszta, W. (2011). Struktury trwania: Kultura chłopska i jej determinanty. W B. Engelking & J. Grabowski (Red.), Zarys krajobrazu: Wieś polska wobec zagłady Żydów 1942–1945 (ss. 31–56). Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Chu, W. (2015). „Lodzermensch” and Litzmannstadt: Making „virtually German” sites in Łódź after 1989. W E. Lehrer & M. Meng (Red.), Jewish space in contemporary Poland (ss. 193–207). Bloomington, IN: Indiana University Press.

Cieśla, J., & Żylicz, O. (2012, listopad 7). Brudna pamięć: Z Olafem Żyliczem rozmawia Joanna Cieśla. Polityka, 2012(45), 96–98.

Corbin, A. (2002). L’homme dans le paysage. Paris: Textuel.

Coś takiego zdarzyło się w moim kraju. (2012, październik 26). [Zapis rozmowy, którą w redakcji GW przeprowadził Remigiusz Grzela]. Gazeta Wyborcza, ss. 10–11.

Czapliński, P. (2009). Prześladowcy, pomocnicy, świadkowie: Zagłada i polska literatura późnej nowoczesności. W P. Czapliński & E. Domańska (Red.), Zagłada: Współczesne problemy rozumienia i przedstawiania (ss. 155–182). Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.

Dobrosielski, P. (2017). Stodoła. W J. Kowalska-Leder, P. Dobrosielski, I. Kurz, & M. Szpakowska (Red.), Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej (ss. 365–382). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Dort, B. (1993). La nostalgie de l’épopée. W R. Bellour (Red.), Le western: Approches: Mythologies: Auteurs: Acteurs: Filmographies (ss. 55–70). Paris: Gallimard.

Dumas, H. (2014). Le génocide au village: Le massacre des Tutsis au Rwanda. Paris: Seuil.

Ebbrecht-Hartmann, T. (2015). Locked doors and hidden graves: Searching the past in „Pokłosie”, „Sarah’s Key” and „Ida”. W O. Kobrynskyy & G. Bayer (Red.), Holocaust cinema in the twenty-first century: Memory, images, and the ethics of representation (ss. 141–155). New York, NY: Columbia University Press.

Forecki, P. (2010). „Shoah” w Polsce, czyli rozpoznanie obszarów wyparcia. W P. Forecki, Od „Shoah” do „Strachu”: Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych (ss. 144–149). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Glucksmann, A. (1993). Les aventures de la tragédie. W R. Bellour (Red.), Le western: Approches: Mythologies: Auteurs: Acteurs: Filmographies (ss. 71–88). Paris: Gallimard.

Głowacka, D. (2013). Quo vadis? Ojczyzna, tożsamość wyobrażona i „mój malutki los”. W J. Tokarska-Bakir (Red.), PL: tożsamość wyobrażona (ss. 196–215). Warszawa: Czarna Owca.

Grabowski, Z. R. (2018). W skorodowanym zwierciadle pamięci. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.

Graff, A. (2012, grudzień 1). Pokłosie – wina, gniew, żałoba. Gazeta Wyborcza / Wysokie Obcasy, s. 8.

Grochowska, M., & Markiel, A. (2012, luty 11–12). Naznaczony: Rozmowa Magdaleny Grochowskiej z Anną Markiel o zagładzie domu Trynczerów. Gazeta Wyborcza, ss. 34-35.

Gross, J. T. (2000). Sąsiedzi: Historia zagłady żydowskiego miasteczka. Sejny: Pogranicze.

Gross, J. T. (2008). Strach: Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie: Historia moralnej zapaści. Kraków: Znak.

Gross i Pilch: Nike czytelników. (2001, październik 4). Gazeta Wyborcza. Pobrano 15 grudnia 2018, z http://wyborcza.pl/1,75517,463074.html

Grynberg, H. (2012a). Historia polsko-żydowska. W H. Grynberg, Monolog polsko-żydowski (ss. 7–38). Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Grynberg, H. (2012b). Obowiązek. W H. Grynberg, Monolog polsko-żydowski (ss. 98–116). Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Hartman, J. (2017, wrzesień 16–17). Kaczyński ma 168 lat. Gazeta Wyborcza, s. 35.

Hilberg, R. (1992). Perpetrators, victims, bystanders: The Jewish catastrophe, 1933–1945. New York, NY: Aaron Acher Books.

Jabłońska, K., & Luter, A. (2012). Ksiądz z kobietą w kinie: Wypluć prawdę?. Więź, 649(11–12), 131–139.

Janicka, E. (2006). Hortus Judeorum: Refleksje oddechowe i pokarmowo-trawienne na marginesie pracy „Miejsce nieparzyste”. W R. Dziadkiewicz & E. M. Tatar (Red.), Imhibition (ss. 99–109). Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie, Korporacja Ha!art.

Janicka, E. (2014–2015). Pamięć przyswojona: Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka. Studia Litteraria et Historica, 2014–2015(3–4), 148–226. https://doi.org/10.11649/slh.2015.009

Janicka, E. (2016a). Ambasada Polski w Polsce: Mit Polin w Muzeum Historii Żydów Polskich jako wzór narracji i model stosunków mniejszość–większość. Studia Litteraria et Historica, 2016(5), 1–43. https://doi.org/10.11649/slh.2016.003

Janicka, E. (2016b). L’innocence retrouvée: L’affaire Gross comme produit de la politique historique de l’État polonais depuis 2004. Pobrano 15 grudnia 2018, z https://www.ehess.fr/sites/default/files/pagedebase/fichiers/janicka_gross_final-1.pdf

Janicka, E. (2018a). Niewinność odzyskana: Sprawa Grossa jako wytwór polityki historycznej państwa polskiego po 2004 roku. Krytyka Polityczna, 2018(46), 40–73.

Janicka, E. (2018b). Obserwatorzy uczestniczący zamiast świadków i rama zamiast obrzeży. O nowe kategorie opisu polskiego kontekstu Zagłady. Teksty Drugie, 2018(3), 131–147.

Janion, M. (1998). Wojna i forma. W M. Janion, Płacz generała: Eseje o wojnie (ss. 23–126). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Janion, M. (2000). Spór o antysemityzm: Sprzeczności, wątpliwości i pytania. W M. Janion, Do Europy – tak, ale razem z naszymi umarłymi (ss. 127–166). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Janion, M. (2009). Bohater, spisek, śmierć: Wykłady żydowskie. Warszawa: W.A.B.

Kaczmarek, O. (2017). Las. W J. Kowalska-Leder, P. Dobrosielski, I. Kurz, & M. Szpakowska (Red.), Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej (ss. 219–244). Warszawa: Instytut Kultury Polskiej UW, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Kagabo, J. (1995). Après le génocide: Notes de voyage. Les Temps Modernes, 583, 102–125.

Karski, J. (1992). Sytuacja Żydów pod okupacjami. Mówią wieki, 1992(4), 3-8.

Kącki, M. (2016, maj 7). Egzekucja. Gazeta Wyborcza, ss. 32–33.

Kącki, M., & Vanagaitė, R. (2016, lipiec 21). Zdrajczyni: Z Rūtą Vanagaitė, autorką książki „Nasi” o mordowaniu Żydów przez Litwinów, rozmawia Marcin Kącki. Gazeta Wyborcza / Duży Format, s. 21.

Kersten, K. (1992). Wstęp. W B. Szaynok, Pogrom Żydów w Kielcach: 4 lipca 1946 (ss. 7–23). Warszawa: Bellona.

Kim, R., & Głowiński, M. (2012, grudzień 1). „Pokłosie” jak wyrzut sumienia: Z Michałem Głowińskim rozmawia Renata Kim. Newsweek Polska, 2012(48), 48–51.

Konferencja Episkopatu Polski. (2014). Zagrożenia rodziny płynące z ideologii gender – list pasterski na niedzielę Świętej Rodziny. W Gender: Przewodnik Krytyki Politycznej (ss. 334–342). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Kowalska, A. (2012). Na naszym wybrukowanym macewami podwórku: Wywiad z Łukaszem Baksikiem. W Ł. Baksik, Macewy codziennego użytku (ss. 17–22). Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Kowalska-Leder, J. (2017). Wstęp. W I. Kurz, J. Kowalska-Leder, M. Szpakowska, & P. Dobrosielski (Red.), Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej (ss. 7–22). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Krajewska, M. (1982). Czas kamieni (A. Kamieńska, Wstęp). Warszawa: Interpress.

Kristeva, J. (1988). Étrangers à nous-mêmes. Paris: Fayard.

Kubisiowska, K. (2012, grudzień 9). Prawdziwy problem z „Pokłosiem”. Tygodnik Powszechny, 2012(50), 7.

Kurz, I. (2012). Ani z bliska, ani z daleka: Klisze i powidoki. Dwutygodnik.com. Strona kultury, 2012(76). Pobrano 15 grudnia 2018, z https://www.dwutygodnik.com/artykul/3205-ani-z-bliska-ani-z-daleka-klisze-i-powidoki.html

Lec, S. J. (1988). Psalm Żyda po stronie aryjskiej. W I. Maciejewska (Red.), Męczeństwo i zagłada Żydów w zapisach literatury polskiej (s. 327). Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza.

Leder, A. (2014). Prześniona rewolucja: Ćwiczenie z logiki historycznej. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Lipski, J. J. (1985). W rocznicę Powstania w Getcie. W J. J. Lipski, Dwie Ojczyzny i inne szkice (ss. 110–118). Warszawa: Myśl.

Luter, A. (2012). Pokłosie. Kino, 2012(11), 66–67.

Łuka, W. (1981). Nie oświadczam się. Warszawa: Iskry.

Markiel, T. (2008). Zagłada domu Trinczerów. Znak, 2008(4), 119–146.

Markiel, T. (2011). Gniewczyna w czas wojny. W T. Markiel & A. Skibińska, „Jakie to ma znaczenie, czy zrobili to z chciwości?”: Zagłada domu Trynczerów (ss. 21–133). Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Markiel, T., & Skibińska, A. (2011). „Jakie to ma znaczenie, czy zrobili to z chciwości?”: Zagłada domu Trynczerów. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Melchior, M. (2013). Socjologiczne pojęcia i kategorie do opisu stosunków polsko-żydowskich w czasie okupacji. W J. Majewski (Red.), O społeczeństwie, prawie i obyczajach: Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Jackowi Kurczewskiemu (ss. 386–396). Gdańsk: Słowo/obraz Terytoria.

Mickiewicz, A. (1975). Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie: Historia szlachecka z r. 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem. Warszawa: Czytelnik.

Miłosz, C. (1984). Biedny chrześcijanin patrzy na getto. W C. Miłosz, Wiersze (T. 1, ss. 133–134). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Miłosz, C. (1996). Zupełne wyzwolenie. W C. Miłosz, Legendy nowoczesności. Eseje okupacyjne. Listy-eseje Jerzego Andrzejewskiego i Czesława Miłosza (ss. 53–68). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Miłosz, C. (2011). Łąka. W C. Miłosz, Wiersze wszystkie (s. 1063). Kraków: Znak. (1. wyd. 1994).

Mirzoeff, N. (2011). The right to look: A counterhistory of visuality. Durham: Duke University Press.

Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18. https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6

Niziołek, G. (2014). Polski teatr Zagłady. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Patterson, C. (2002). Eternal Treblinka: The Holocaust and our treatment of animals. New York, NY: Lantern Books.

Patterson, C. (2003). Wieczna Treblinka (R. Rupowski, Tłum.). Opole: Vega!POL.

Perechodnik, C. (2004). Spowiedź: Dzieje rodziny żydowskiej podczas okupacji hitlerowskiej w Polsce (D. Engel, Opracowanie & P.). Warszawa: Ośrodek KARTA.

Piotrowska, A. (2012, listopad 11). Gross trafia pod strzechy. Tygodnik Powszechny, 2012(46), 35.

Poczobut, A. (2013, maj 8). Skandal w Surkontach: krowy obok grobów akowców. Gazeta Wyborcza, s. 11.

Polacy i Żydzi – podsumowanie dyskusji. (1979). Kultura, 1979(11(386)), 115–133.

Pollack, M. (2014). Skażone krajobrazy (K. Niedenthal, Tłum.). Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Przybysz, K. (1983). Chłopi polscy wobec okupacji hitlerowskiej 1939–1945. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Rodak, O. (b.d.). Zastosowanie dyskursu ludoznawczego do wyjaśniania wydarzeń na „obrzeżach Zagłady”: Krytyczna analiza (Maszynopis).

Rudaś-Grodzka, M. (Red.). (2009). Honor, Bóg, Ojczyzna (M. Janion, Kierownictwo naukowe). Warszawa: Fundacja Odnawiania Znaczeń, Dom Spotkań z Historią.

Rudaś-Grodzka, M., & Zawadowska, A. (Red.). (2009). Żebro Mesjasza (M. Janion, Kierownictwo naukowe). Warszawa: Fundacja Odnawiania Znaczeń, Dom Spotkań z Historią.

Rudnicki, J. (2012, maj 15). Ostatni felieton Rudnickiego z Gdyni. Gazeta Wyborcza, s. 15.

Sadowska, M., & Pasikowski, W. (2012). Trupy z naszej szafy: Z Władysławem Pasikowskim rozmawia Małgorzata Sadowska. Newsweek Polska, 2012(42), 104–106.

Salter, C. (1994). Cultural geography as discovery. W K. E. Foote (Red.), Re-reading cultural geography (ss. 429–436). Austin, TX: University of Texas Press.

Schlögel, K. (2009). Krajobrazy, płaskorzeźby. W K. Schlögel, W przestrzeni czas czytamy: O historii cywilizacji i geopolityce (H. Orłowski, Posłowie, I. Drozdowska & Ł. Musiał, Tłum.) (ss. 278–286). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Serdiukow, A., & Pasikowski, W. (2012). Ciągle w natarciu: Z Władysławem Pasikowskim rozmawia Anna Serdiukow. Film, 2012(11), 20–27.

Siermiński, M. (2016). Dekada przełomu: Polska lewica opozycyjna 1968–1980: Od demokracji robotniczej do narodowego paternalizmu. Warszawa: Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

Singer, P. (2004). Wyzwolenie zwierząt (A. Alichniewicz & A. Szczęsna, Tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Sobolewski, T. (2003). Malowanie na Targowej. Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Sobolewski, T. (2012, listopad 8). Nie bać się „Pokłosia”. Gazeta Wyborcza, s. 14.

Steinlauf, M. C. (1997). Bondage to the dead: Poland and the memory of the Holocaust. Syracuse, NY: Syracuse University Press.

Steinlauf, M. C. (2001). Pamięć nieprzyswojona: Polska pamięć Zagłady (A. Tomaszewska, Tłum.). Warszawa: Cyklady.

Stoll, K. (2010). Hitler’s unwilling executioners? The representation of the Holocaust through the Bielefeld Bialystok Trial 1965–1967. W D. Bankier & D. Michman (Red.), Holocaust and justice: Representation and historiography of the Holocaust in post-war-trials (ss. 159–193). Jerusalem, New York, NY: Yad Vashem, Berghahn Books.

Stoll, K. (2012). Die Herstellung der Wahrheit. Strafverfahren gegen ehemalige Angehörige der Sicherheitspolizei für den Bezirk Białystok. Berlin: De Gruyter.

Subbotko, D., & Odorowicz, A. (2008, listopad 20). „Chcę filmu o Jedwabnem”: Z Agnieszką Odorowicz rozmawia Donata Subbotko. Gazeta Wyborcza, s. 16.

Subbotko, D., & Pasikowski, W. (2008, listopad 10–11). Pasikowski: „Tu jest cenzura”: Z reżyserem rozmawia Donata Subbotko. Gazeta Wyborcza / Duży Format, ss. 15–18.

Subbotko, D., & Pasikowski, W. (2012, październik 13–14). Nasz naród nie jest wybrany: Z Władysławem Pasikowskim rozmawia Donata Subbotko. Gazeta Wyborcza, ss. 16–18.

Szczypiorski, A. (1979). Polacy i Żydzi. Kultura, 1979(5(380)), 3–13.

Szymborska, W. (1954). Gawęda o miłości ziemi ojczystej. W W. Szymborska, Pytania zadawane sobie (ss. 34–35). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Szymborska, W. (2016). Wybór poezji (W. Ligęza, Wstęp & oprac.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Śmiałowski, P., & Pasikowski, W. (2012). „To nie jest film o zbrodni, lecz o poszukiwaniu prawdy”: Z Władysławem Pasikowskim rozmawia Piotr Śmiałowski. Kino, 2012(11), 12-14.

Śpiewak, P. (2012). [Wypowiedź]. W O „Pokłosiu”: mówią... Film, 2012(11), 27.

Tenenbaum, N. (1992). Listopad (Sztokholm, 2 listopada 1990). W N. Tenenbaum, Chochoły i róża (s. 143). Warszawa: Zebra.

Tochman, W. (2015). Krall: Rozmowa. W M. Szczygieł (Red.), Krall (ss. 4–87). Warszawa: Dowody na Istnienie.

Tochman, W. (2017, listopad 18). Ziemia. Gazeta Wyborcza / Wysokie Obcasy, ss. 14–20.

Tokarska-Bakir, J. (2008). Legendy o krwi: Antropologia przesądu. Warszawa: W.A.B.

Tokarska-Bakir, J. (2010). Zmowa społeczna: Socjologia i antropologia zaprzeczania. W M. Ofierska & O. Szotkowska-Beylin (Red.), Przebyta droga 1989–2009: Dla Aleksandra Smolara (ss. 261–280). Warszawa: Fundacja im. Stefana Batorego, Fundacja Zeszytów Literackich.

Tonini, C. (2007). Czas nienawiści i czas troski: Zofia Kossak-Szczucka – antysemitka, która ratowała Żydów (T. Jekiel & W. Jekiel, Tłum.). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.

Turowicz, J. (1983, listopad 10). „Shoah” w polskich oczach. Tygodnik Powszechny, 1–3.

Tutak-Goll, M., & Łuka, W. (2015, marzec 28). Mogli powiedzieć: nie zabijaj: Z Wiesławem Łuką rozmawia Monika Tutak-Goll. Gazeta Wyborcza / Wysokie Obcasy, ss. 46–49.

Tych, F. (1999). Długi cień Zagłady: Szkice historyczne. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny IN–B.

Urzykowski, T. (2013, kwiecień 27–28). Egzekucja na macewach: Kirkut w Błoniu zniknął. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, ss. 1, 3.

Varga, K. (2012, listopad 29). Wolność dla Pasikowskiego, czyli propolskość „Pokłosia”. Gazeta Wyborcza / Duży Format, s. 15.

Werner, A. (2012, grudzień 29–30). Pasikowski przestrzelił: Tu strzelać nie należy. Gazeta Wyborcza, s. 42.

Zagajewski, A. (2017). Oglądając „Shoah” w pokoju hotelowym, w Ameryce. W A. Zagajewski, Wiersze wybrane (ss. 134–135). Kraków: Wydawnictwo a5.

Załuski, Z. (1973). Siedem polskich grzechów głównych. Nieśpieszne igraszki. Warszawa: Iskry. (1. wyd. 1962).

Zawadzka, A. (2016). „Kultywujemy polskość”: Antysemityzm w przestrzeni publicznej. W A. Makówka-Kwapisiewicz (Red.), Antysemityzm nie jest poglądem: Podręcznik dla edukatorek i edukatorów (H. Datner, Konsultacja) (ss. 141–166). Kraków: Stowarzyszenie Żydowskie „Czulent”.

Zdort, D. (2012, październik 17–18). O tym, jak śmiałem się na „Pokłosiu”. Rzeczpospolita: Plus Minus, s. P3.

Zerubavel, E. (2006). The elephant in the room: Silence and denial in everyday life. Oxford: Oxford University Press.

Žižek, S. (2001). Przekleństwo fantazji (A. Chmielewski, Tłum.). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Žižek, S. (2018). Biegnij, Antygono, biegnij! (K. Juruś, Tłum.). Krytyka Polityczna, 2018(46), 235–248.

Zubrzycki, G. (2006). The crosses of Auschwitz: Nationalism and religion in post-communist Poland. Chicago, IL: University of Chicago Press.

Zubrzycki, G. (2014). Krzyże w Auschwitz: Tożsamość narodowa, nacjonalizm i religia w postkomunistycznej Polsce (P. Tomanek, Tłum.). Kraków: Nomos.

Zuroff, E. (2017). Litwa i Holokaust. W R. Vanagaitė & E. Zuroff, Nasi: Podróżując z wrogiem (K. Mazurek, Tłum.) (ss. 293–311). Warszawa: Czarna Owca.

Zysiak, A. (2017). Punkty za pochodzenie: Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście. Kraków: Nomos.

Żukowski, T. (2014–2015). Fetysz obiektywności: „Nasza klasa” Tadeusza Słobodzianka. Studia Litteraria et Historica, 2014–2015(3–4), 109–147. https://doi.org/10.11649/slh.2015.008

Żukowski, T. (2016). Przedmiot i podmiot nostalgii: „Tęsknię za tobą, Żydzie” i „Płonie stodoła” Rafała Betlejewskiego (2010). W E. Janicka & T. Żukowski, Przemoc filosemicka? Nowe polskie narracje o Żydach po roku 2000 (ss. 123–159). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Żyto, K. (2013). Kino grozy „à la polonaise” – „Pokłosie” Władysława Pasikowskiego. Film & TV Kamera, 2013(3), 24–26.




Copyright (c) 2018 Elżbieta Janicka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/