DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2013.005

Latający Cyrk im. Kazimierza Wielkiego przedstawia: „Najwęższy dom świata – wydarzenie na skalę globu”. Rekonstrukcja historyczna w 70. rocznicę Akcji Reinhardt

Elżbieta Janicka

Abstract


Casimir the Great’s Flying Circus presents: ‘The narrowest house in the world – an event on a global scale’. Historical re-enactment on the occasion of the 70th anniversary of the Aktion Reinhardt

The article provides a multifaceted analysis of the Keret House as an artistic installation and a cultural event. The construction is placed in the analytical context of Jeremy Bentham’s panopticon, Le Corbusier’s machine for living, Krzysztof Wodiczko’s Pojazd dla bezdomnych (Vehicle for the Homeless), Big Brother and XTube. Other interpretative contexts are: the history of the Warsaw ghetto, the Aktion Reinhardt as well as the ensemble of issues connected with the third phase of the Holocaust (i.e. “the margins of the Holocaust”): the history of Jewish hideouts, the hunt for the Jews (Judenjagd), the plunder of Jewish mobile and immobile property, the Polish part of the biography of Etgar Keret’s parents. From such a perspective, the Keret House takes the form of a macabre historical re-enactment. The analytical framework comprises Erving Goffman’s stigma theory as well as the history of the attitude of the Polish majority towards the Jewish minority. With increasing frequency, anti-Semitic symbolic violence assumes the form of philosemitic symbolic violence. The poetics of gift and the category of “a Jewish writer with a sense of humour” function as an instrument of blackmail that place the individual subjected to it in a situation with no way-out. In Polish majority culture, the image of Jews as guests, which corresponds to the representation of Poland as home and Poles as hospitable hosts, heirs of the myth of King Casimir the Great, plays the same role. The Keret House proves to be a machine for the reproduction of the Polish majority narrative about the majority attitude of Poles towards Jews, also during the Holocaust. What is at stake within this narrative is the image of Poland and the Poles.

[The project was prepared with a financial support of the National Science Centre; decision no DEC-2011/03/B/HS2/05594]

 

Latający Cyrk im. Kazimierza Wielkiego przedstawia: „Najwęższy dom świata – wydarzenie na skalę globu”. Rekonstrukcja historyczna w 70. rocznicę Akcji Reinhardt

Artykuł zawiera wieloaspektową analizę Keret House jako instalacji artystycznej i wydarzenia kulturalnego. Obiekt sytuowany jest w kontekście idei panoptikonu Jeremy’ego Benthama, maszyny do mieszkania Le Corbusiera, Pojazdu dla bezdomnych Krzysztofa Wodiczki, Big Brothera czy XTube. Kolejne konteksty interpretacyjne to historia warszawskiego getta, Akcja Reinhardt i zespół problemów związanych z trzecią fazą Zagłady (the margins of the Holocaust): historia żydowskich kryjówek, polowanie na Żydów (Judenjagd), rabunek żydowskich ruchomości i nieruchomości, polska biografia rodziców Etgara Kereta. W tej perspektywie Keret House przybiera postać makabrycznej rekonstrukcji historycznej. Ramy analizy wyznacza teoria piętna Ervinga Goffmana oraz historia stosunku polskiej większości do żydowskiej mniejszości. Antysemicka przemoc symboliczna coraz częściej przybiera postać symbolicznej przemocy filosemickiej. Poetyka daru i kategoria „żydowskiego pisarza z poczuciem humoru” pełnią funkcję narzędzia szantażu, stawiając poddaną mu jednostkę w sytuacji bez wyjścia. Taką samą rolę odgrywa dominujące w polskiej kulturze większościowej wyobrażenie Żydów jako gości, któremu odpowiada obraz Polski jako domu i Polaków jako gościnnych gospodarzy, spadkobierców mitu króla Kazimierza Wielkiego. Keret House okazuje się maszyną do reprodukcji większościowej polskiej opowieści o stosunku Polaków do Żydów, także w okresie Zagłady. Stawką tej opowieści jest wizerunek Polski i Polaków.

[Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/03/B/HS2/05594]

 


Keywords


Keret House; philosemitic violence; symbolic violence; anti-Semitism; "Jewish humour”; stigma; minstrelization; re-enactment; "Jewish place”; Jewish hideouts; margins of the Holocaust; hunt for the Jews (Judenjagd); Operation Reinhardt (Aktion Reinhardt)

References


Bachman, J. (2010). Pierwszy Polak na Marsie. Warszawska Sztuka Publiczna. Pobrano z http://puszka.waw.pl/pierwszy_polak_na_marsie-projekt-pl-69.html

Bartoszewicz, D. (2012a, wrzesień 8-9). Ermitaż nieopodal trzepaka. Gazeta Wyborcza/Gazeta Stołeczna, s. 2.

Bartoszewicz, D. (2012b, październik 15). Klucze do domu Kereta. Gazeta Wyborcza/Gazeta Stołeczna, s. 1.

Bartoszewicz, D. (2012c, październik 19). Warszawa. Dom, który ściska. Gazeta Wyborcza, s. 27.

Bartoszewicz, D. (2012d, październik 20-21). Architekt z pisarzem o najwęższym domu świata. Gazeta Wyborcza/Gazeta Stołeczna, s. 1.

Bartoszewicz, D. (2012e, październik 20-21). Keret z Sułtanem w minidomu. Gazeta Wyborcza/Gazeta Stołeczna, s. 4.

Bartoszewicz, D., & Czuba, A. (2012, październik 16). Kogo bierze zabawa w „naj”. Gazeta Wyborcza/Gazeta Stołeczna, s. 2.

Bartoszewski, W. (2012, grudzień 16). Po lepszej stronie polskości. Rozmowa Cezarego Michalskiego z Władysławem Bartoszewskim. Wprost, ss. 18–19.

Blady-Szwajger, A. (2010). I więcej nic nie pamiętam. Warszawa: Świat Książki.

Błoński, J. (2008). Autoportret żydowski, czyli o żydowskiej szkole w literaturze polskiej. W J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto (ss. 77–168). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Błoński, J. (2010). Biedni Polacy patrzą na getto (pierwodruk: „Tygodnik Powszechny” z 11 stycznia 1987). W A. Michnik (Red.), Przeciw antysemityzmowi 1936-2009 (ss. 1076–1090). Kraków: Universitas.

Błoński, J., Edelman, M., Miłosz, C., & Turowicz, J. (2011). Ludzkość, która zostaje...„Campo di Fiori” po pięćdziesięciu latach. Rozmowa Jana Błońskiego, Marka Edelmana, Czesława Miłosza i Jerzego Turowicza, która odbyła się w 50. rocznicę powstania w getcie warszawskim. W K. Szymaniak & A. Szyba (Red.), Dialog poetów (ss. 38–39). Warszawa: Fundacja Shalom.

Bourdieu, P. (2005). Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia. (P. Biłos, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Broyard, A. (1950). Portrait of Inauthentic Negro. How Prejudice Distorts the Victim’s Personality. Commentary, (10).

Burma, J. H. (1946). Humour as a Technique in Race Conflict. American Sociological Review, (11), 710–715.

Cała, A. (2012). Żyd-wróg odwieczny. Antysemityzm w Polsce i jego źródła. Warszawa: Nisza.

Cała, A., & Datner-Śpiewak, H. (Red.). (1997). Dzieje Żydów w Polsce 1944-1968. Teksty źródłowe. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Carling, F. (1962). And Yet We Are Human. London: Chatto & Windus.

Cobel-Tokarska, M. (2012). Bezludna wyspa, nora, grób. Wojenne kryjówki Żydów w okupowanej Polsce. Warszawa: IPN.

Datner, H. (2007). Ta i tamta strona. Żydowska inteligencja Warszawy drugiej połowy XIX wieku. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Engelking, B. (2011). Jest taki piękny słoneczny dzień. Losy Żydów szukających ratunku na wsi polskiej 1942-1945. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Fink, I. (2002). Schron. W Odpływający ogród. Opowiadania zebrane (ss. 228–236). Warszawa: W.A.B.

Forecki, P. (2010). Od „Shoah” do „Strachu”. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. (T. Komendant, Tłum.). Warszawa: Aletheia.

Gloger, Z. (1902). Encyklopedja staropolska ilustrowana (T. 3). Warszawa: Laskauer i S-ka. Pobrano z http://www.commons.wikimedia.org/wiki/file:Insygnia_krolewskie_Kazimierza_Wielkiego.jpg

Goffman, E. (2005). Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości. (A. Dzierżyńska & J. Tokarska-Bakir, Tłum., J. Tokarska-B akir, Wstęp). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Goffman, E. (2008). Człowiek w teatrze życia codziennego. (H. Datner-Śpiewak & P. Śpiewak, Tłum., J. Szacki, Wstęp). Warszawa: Aletheia.

Grabowski, J. (2008). Ratowanie Żydów za pieniądze – przemysł pomocy. Zagłada Żydów, (4), 81–109.

Grabowski, J. (2011). Judenjagd. Polowanie na Żydów 1942-1945. Studium dziejów pewnego powiatu. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Gross, J. T. (2003). Poduszka Pani Marx. W Wokół „Sąsiadów”. Polemiki i wyjaśnienia. Sejny: Pogranicze.

Grudzińska-Gross, I. (2012). Podejrzane pochodzenie jako kategoria kultury polskiej. W I. Grudzińska-Gross, Honor, horror i klasycy. Eseje. (K. Czyżewski, Posłowie) (ss. 163–185). Sejny: Pogranicze.

Grupińska, A., & Filipek, W. (2000). Co było znaczące w getcie? Nic! Nic! Nie mówcie bzdur! (pierwodruk: drugoobiegowy poznański kwartalnik „Czas” nr 4-5 z 1985 r.). W A. Grupińska, Ciągle po kole. Rozmowy z żołnierzami getta warszawskiego (ss. 17–37). Warszawa: Twój Styl.

Grynberg, H. (2012a). „Nasza klasa” w Waszyngtonie. Dwutygodnik.com, (93). Pobrano z http://www.dwutygodnik.com/artykul/4058-nasza-klasa-w-waszyngtonie.html

Grynberg, H. (2012b). Żyd, który udawał Polaka, który udawał Żyda… (pierwodruk: 1991). W H. Grynberg, Monolog polsko-żydowski (ss. 75–82). Wołowiec: Czarne.

Jagodzińska, A. (2008). Pomiędzy. Akulturacja Żydów Warszawy w drugiej połowie XIX wieku. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Janicka, E. (2008). Mord rytualny z aryjskiego paragrafu. O książce Jana Tomasza Grossa „Strach. Antysemityzm w Polsce po wojnie. Historia moralnej zapaści”. Kultura i Społeczeństwo, 52(2), 229–252.

Janicka, E., & Żukowski, T. (2011, październik 29-30). Ci nie są z ojczyzny naszej. Gazeta Wyborcza, ss. 20–21.

Janicka, E., & Żukowski, T. (2012). Przemoc filosemicka. Studia Litteraria et Historica, 1. Pobrano z http://www.slh.edu.pl/content/przemoc-filosemicka

Janion, M. (2009). Bohater, spisek, śmierć. W M. Janion, M. Rudaś-Grodzka, & A. Zawadowska (Red.), Honor, Bóg, Ojczyzna (ss. 13–63). Warszawa: Fundacja Odnawiania Znaczeń, Dom Spotkań z Historią.

Kann, M. (2003). Na oczach świata (1943). W W. Bartoszewski (Red.), Tryptyk polsko-żydowski (ss. 57–106). Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Katzmann, F. (2001). Rozwiązanie kwestii żydowskiej w dystrykcie Galicja. Losung der Judenfrage im Distrikt Galizien. (J. Pawłowska, Tłum., A. Żbikowski, Red.). Warszawa: IPN.

Keff, B. (2008). W bagnach Missisipi (sic!). W B. Keff, Utwór o Matce i Ojczyźnie. Kraków: Korporacja Ha!art.

Keret, E. (2010, lipiec 24). Trzy kobiety. Z Etgarem Keretem rozmawia Paweł Smoleński. Wysokie Obcasy, ss. 42–47.

Keret, E. (2012a, październik 19). Keret. Polski pisarz na wygnaniu. (A. Maciejowska, Tłum.). Gazeta Wyborcza, s. 27.

Keret, E. (2012b, październik 31 – listopad 1). Czy Keret uciekł do Warszawy? Z Etgarem Keretem rozmawia Paweł Smoleński. Gazeta Wyborcza, ss. 16–17.

Keret, E., & Modan, R. (2011). Tata ucieka z cyrkiem. (Zespół, Tłum.). Warszawa: Nisza.

Kowalska, A. (2012, październik 19). Odwiedź Kereta. Gazeta Wyborcza/Co jest grane, s. 28.

Landau-Czajka, A. (2006). Syn będzie Lech… Asymilacja Żydów w Polsce międzywojennej. Warszawa: Neriton & IH PAN.

Libionka, D. (2009). Berkom Joselewiczom już dziękujemy. Refleksje na marginesie esejów Marii Janion. W M. Janion, M. Rudaś-Grodzka, & A. Zawadowska (Red.), Honor, Bóg, Ojczyzna (ss. 67–85). Warszawa: Fundacja Odnawiania Znaczeń, Dom Spotkań z Historią.

Mach (Basznia Dolna), J. (b.d.). Wspomnienia. Dzieje i kultura ludności żydowskiej w Lubaczowie. Pobrano z http://www.zydzi.lubaczow.pl/index.php?kat=wspomnienia&id=3

Markiel, T., & Skibińska, A. (2011). „Jakie ma to znaczenie, czy zrobili to z chciwości?” Zagłada domu Trynczerów. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą.

Masłowska, D. (2005). Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną. (M. Sieńczyk, Ilustracje). Warszawa: Lampa i Iskra Boża.

mf. (2012). Applebaum stara się o polskie obywatelstwo. Przekrój, ss. 12–16.

Miron, D. (2013). Ciemna strona śmiechu Szolem-Alejchema. Cwiszn, (1-2), 6–15.

Niborski, J. (2013). Autentyczny humor żydowski. Z Jicchokiem Niborskim rozmawia Natalia Krynicka. Cwiszn, (1-2), 28–34.

Pojazd bezdomnych. (b.d.). profi l.f. Foundation. Pobrano z http://www.fundacjaprofile.pl/tree.php?id=238

Ringelblum, E. (1998). Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Uwagi i spostrzeżenia. (A. Eisenbach, Red.). Warszawa: Czytelnik.

Smolar, A. (2010). Tabu i niewinność (pierwodruk: „Aneks” nr 41-42 z 1986 r.). W A. Smolar, Tabu i niewinność. (M. Lipiński & H. Łuczywo, Red.) (ss. 185–225). Kraków: Universitas.

Smoleński, P. (2012, lipiec 21). Buty Taty. Gazeta Wyborcza, ss. 24–25.

Szczęsny, J. (b.d.). Keret House: The Logic. Pobrano z http://centrala.net.pl/fi les/2400x400/KER-Keret-House-The Logic-Jakub-Szczesny_1687.jpg

Szlengel, W. (1977). Cyrk. W W. Szlengel, Co czytałem umarłym. Wiersze getta warszawskiego. (I. Maciejewska, Opr.) (ss. 100–102). Warszawa: PIW.

Szlengel, W. (2013). Maska Purymowa (pierwodruk: „Nasz Przegląd” nr 64 z 1939 r.). W W. Szlengel, Władysław Szlengel – poeta nieznany. Wybór tekstów. (M. Stańczuk, Red. & Wstep) (ss. 105–106). Warszawa: Bellona.

Tazbir, J. (2004). Protokoły mędrców Syjonu. Autentyk czy falsyfikat? Warszawa: Iskry.

Tokarska-Bakir, J. (2004a). Ganz Andere? Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd w polskich i obcych źródłach etnograficznych, czyli jak czytać protokoły przesłuchań. W M. Janion, C. Snochowska-Gonzalez, & K. Szczuka (Red.), Inny, inna, inne. O inności w kulturze (ss. 110–148). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Tokarska-Bakir, J. (2004b). Żydzi u Kolberga (pierwodruk: „Res Publica Nowa” nr 8–9 z 1999 r.). W J. Tokarska-Bakir, Rzeczy mgliste. Eseje i studia (ss. 49–72). Sejny: Pogranicze.

Tokarska-Bakir, J. (2007). Et(n)ologia piętna. Wstęp do wydania polskiego. W E. Goffman, Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości (A. Dzierżyńska & J. Tokarska-Bakir, Tłum.) (ss. 7–26). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Tuszyńska, A. (2012, grudzień 15). Krótkotrwałe spełnienia. Z Agatą Tuszyńską rozmawia Magdalena Grzebałkowska. Wysokie Obcasy, ss. 10–16.

Walicki, A. (2013). Dzieje antykomunistycznej obsesji. W A. Walicki, Od projektu komunistycznego do neoliberalnej utopii (ss. 199–209). Kraków: Universitas & Polska Akademia Nauk.

Wistrich, R. S. (1992). Once Again: Anti-Semitism Without Jews. Commentary, (2).

Zaremba, M. (2011, styczeń 15-16). Biedni Polacy na żniwach. Gazeta Wyborcza, ss. 22–23.

Zawadzka, A. (2011, wrzesień 29). Dwa schrony. Pobrano z http://lewica.pl/blog/zawadzka/25266

Zawadzki, P. (2010). Polska. W L. Poliakov (Red.), Historia antysemityzmu 1945-1993. (A. Rasińska-Bóbr & O. Hedemann, Tłum.). (ss. 215–247). Kraków: Universitas.

Żukowski, T. (2010). Savoir-vivre. Ironiczne strategie w „Spowiedzi” Calka Perechodnika. Teksty Drugie, (6), 38–55.




Copyright (c) 2014 Elżbieta Janicka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/