DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2015.008

Fetysz „obiektywności”. „Nasza klasa” Tadeusza Słobodzianka

Tomasz Żukowski

Abstract


"Objectivity fetish." Our Class by Tadeusz Słobodzianek

Our Class was received in Poland with enthusiasm. The author was praised for his courage and his voice was considered a balanced part of the Jedwabne pogrom discussion, taking place in Poland since 2000. Why this enthusiasm now, when the publication of the Neighbours was received without it? What changes to narration about Jedwabne provided by Słobodzianek were so successful? 

The article described the drama’s reception which turns out to be selective. It also refers to the play’s text, bringing out two orders of presenting and explaining the events. Firstly, Our Class creates a picture of interpersonal relations where social mechanisms of discrimination are erased. This thread is picked up and developed by the Polish reviewers. The Slaughter on Jews becomes an outcome of a conflict between two equal groups with similar possibilities of action and agency and therefore not linked to domination of the majority over the minority. Hence, the symmetry of harm and as a consequence, the question of guilt and the alleged tragedy of the characters becomes unsolvable. That is supported by psychological explanations of motives and behaviours, modelled on family relations. The viewpoint of the event’s participants, that is a discrimination symptom itself, is being treated as an objectifying description. Seen up close and psychologized fates of the characters veil the background of the dominating group’s violence. This violence can be explained only in sociological terms.

However Słobodzianek refers also to descriptions on a social level. In that manner he constructs the scene of Rachelka’s wedding and the handling of her salvation after the war relating it to extraordinarily described phenomena of the Righteous Among the Nations’ social functioning. He notices and describes subordination rituals organised for the Survivors and the Survivor’s mimicry. Those threads were completely ignored by the reviewers, however. They were also unable to break through the narration structures of the first type, which are more recognisable.


Fetysz „obiektywności”. Nasza klasa Tadeusza Słobodzianka

Nasza klasa przyjęta została w Polsce z entuzjazmem. Autora chwalono za odwagę, a jego głos uznano za wyważony i rozsądny w toczącej się od 2000 roku debacie nad zbrodnią w Jedwabnem. Skąd ten entuzjazm, którego brakowało przecież po publikacji Sąsiadów? Jakie zmiany wprowadzone przez Słobodzianka do narracji o Jedwabnem zapewniły mu sukces?

Artykuł opisuje recepcję dramatu, która okazuje się wybiórcza. Sięga także do tekstu sztuki, wydobywając dwa porządki prezentowania i objaśniania zdarzeń. W pierwszej warstwie Nasza klasa tworzy obraz stosunków międzyludzkich, w którym znikają społeczne mechanizmy dyskryminacji. Wątek ten podchwytują i rozwijają polscy recenzenci. Wymordowanie Żydów okazuje się następstwem konfliktu równorzędnych grup z podobnymi możliwościami działania i sprawstwa, a więc nieuwikłanych w stosunki dominacji większości nad mniejszością. Stąd wynika symetria krzywd, a w konsekwencji nierozstrzygalność pytania o winę i domniemany tragizm aktorów zdarzeń. Do tego dochodzi psychologiczne wyjaśnianie zachowań i motywacji wzorowane na relacjach rodzinnych. Punkt widzenia uczestników wydarzeń (będący symptomem dyskryminacji) zostaje potraktowany jako obiektywizujący opis. Widziane z bliska i psychologizowane perypetie bohaterów zasłaniają tło, jakim jest przemoc grupy dominującej. A tę można wyjaśnić jedynie w kategoriach socjologicznych.

Słobodzianek sięga jednak także po opis na poziomie społecznym. Tak konstruuje scenę ślubu Rachelki, rozgrywanie sprawy jej ocalenia po wojnie – niezwykle opisany fenomen społecznego funkcjonowania motywu Sprawiedliwych – dostrzega i opisuje rytuały podporządkowania organizowane dla ocalałych oraz to, jak grają narzucone im role. Wątki te zostają jednak całkowicie pominięte przez krytykę. Nie są także w stanie przebić się przez lepiej rozpoznawalne społecznie struktury narracyjne pierwszego typu.


Keywords


Holocaust; memory; Polish public discourse; Jedwabne discussion

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Aleksiun, N. (2002). Dokąd dalej? Ruch syjonistyczny w Polsce (1944-1950). Warszawa: Trio.

Bikont, A. (2010a, wrzesień 21). Fikcja, która szuka prawdy. Rozmowa z Tadeuszem Słobodziankiem nominowanym do Nike 2010 za dramat Nasza klasa. Rozmawia Anna Bikont. Gazeta Wyborcza, s. 16.

Bikont, A. (2010b, październik 21). Słobodzianek. Pójdź za mną w ogień. Gazeta Wyborcza/Duży Format.

Błoński, J. (1996). Biedni Polacy patrzą na getto. W J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Borkowska, G. (2010, październik 4). Laudacja wygłoszona przez prof. Grażynę Borkowską przewodniczącą jury. Gazeta Wyborcza.

Calderón Puerta, A. (2015a), Doświadczenie wykluczenia widziane od środka. Skrawek czasu Idy Fink i jego polska recepcja. Pamiętnik Literacki, (3).

Calderón Puerta, A. (2015). Motyw gwałtu w opowiadaniu „Aryjskie papiery” Idy Fink i w dramacie „Nasza klasa” Tadeusza Słobodzianka. Teksty Drugie (2)

Czapliński, P. (2009). Prześladowcy, pomocnicy, świadkowie. Zagłada i polska literatura późnej nowoczesności. W P. Czapliński & E. Domańska (Red.), Zagłada. Współczesne problemy rozumienia i przedstawiania. Poznań: Poznańskie Studia Polonistyczne.

Derkaczew, J. (2010a, październik 20). Nasza osierocona klasa. Gazeta Wyborcza.

Derkaczew, J. (2010b, październik 31). Hit. Wysokie Obcasy.

Duniec, K., & Krakowska, J. (2010a). Co się dzieje z „Naszą klasą”. Dialog, (1).

Duniec, K., & Krakowska, J. (2010b). Słuszna sprawa. Teatr, (12).

Gdula, M. (2010, październik 4). Dla „Gazety”. Gazeta Wyborcza.

Gdula, M. (b.d.). Rachunki za Jedwabne. Pobrano 14 luty 2014, z http://www.krytykapolityczna.pl/Serwiskulturalny/GdulaRachunkizaJedwabne/menuid-431.html

Gilman, S. L. (1986). Jewish self-hatred. Anti-Semitism and the hidden language of the Jews. Baltimore, London: The John Hopkins University Press.

Grabski, A. (2004). Działalność komunistyczna wśród Żydów w Polsce (1944-1949). Warszawa: Trio.

Gross, J. T. (2008). Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści. Kraków: Znak.

Horubała, A. (2010, listopad 13). Kiepscy z Jedwabnego. Rzeczpospolita/Plus Minus.

Janicka, E. (2008). Mord rytualny z aryjskiego paragrafu. O książce Jana Tomasza Grossa „Strach. Antysemityzm w Polsce po wojnie. Historia moralnej zapaści”. Kultura i Społeczeństwo, 52(2), 229–252.

Janicka, E., & Żukowski, T. (2013). Przemoc filosemicka. W J. Tokarska-Bakir (Red.), PL: tożsamość wyobrażona. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Janion, M. (2009). Pułkownik żydowski. W M. Janion, Bohater, spisek, śmierć. Wykłady żydowskie. Warszawa: W.A.B.

Keff, B. (2013). Antysemityzm. Niezamknięta historia. Warszawa: Czarna Owca.

Kłoczowski, P. (2010, październik 4). Dla „Gazety”. Gazeta Wyborcza.

Kosz-Koszewska, M. (2009, wrzesień 30). W Anglii o mordzie w Jedwabnem. Gazeta Wyborcza/Białystok.

Kpt. Romuald Rajs „Bury” – nie mój bohater. (b.d.). Pobrano 12 stycznia 2015, z https://pl-pl.facebook.com/sprawaburego

Libionka, D. (2009). Berkom Joselewiczom już dziękujemy. Refleksje na marginesie esejów Marii Janion. W M. Janion, M. Rudaś-Grodzka, & A. Zawadowska (Red.), Honor, Bóg, Ojczyzna (ss. 67–85). Warszawa: Fundacja Odnawiania Znaczeń, Dom Spotkań z Historią.

Małochleb, P. (2010). Stodoła i Sienkiewicz. Dekada Literacka, (4/5).

Masłoń, K. (2010, październik 30). Głos wojującego bezbożnika. Rzeczpospolita/Plus Minus.

Michalski, C. (b.d.). Moralitet bez morału. Pobrano 12 lutego 2014, z http://www.krytykapolityczna.pl/CezaryMichalski/Moralitetbezmoralu/menuid-291.html

Mrozek, W. (b.d.). Czytanka o Jedwabnem. Pobrano 12 lutego 2014, z http://www.krytykapolityczna.pl/Serwiskulturalny/MrozekCzytankaoJedwabnem/menuid-305.html

Nike dla Słobodzianka. (2010). Notes Wydawniczy, (10).

Niziołek, G. (2013a). Polski teatr Zagłady. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Niziołek, G. (2013b). Widz obłudny, widz bezradny. W G. Niziołek, Polski teatr Zagłady. Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Pawłowski, R. (2010, październik 4). Nasza klasa. Historia w XIV lekcjach książką roku 2010. Gazeta Wyborcza.

Prussak, M. (2010). Świat bez pytań. Teatr, (12).

Rzepiński, A. (2002). Ten jest z ojczyzny mojej. Sprawy karne oskarżonych o wymordowanie Żydów w Jedwabnem w świetle zasady rzetelnego procesu. W P. Machcewicz & K. Persak (Red.), Wokół Jedwabnego. Warszawa: IPN. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Słobodzianek, T. (2009). Nasza klasa: historia w XIV lekcjach. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Słobodzianek, T. (2010a). Polacy są narodem samobójców. Z Tadeuszem Słobodziankiem rozmawia Jacek Wakar. Przekrój, (50).

Słobodzianek, T. (2010b, lipiec 6). Chcę komplikować odpowiedzi. Z Tadeuszem Słobodziankiem rozmawia Juliusz Kurkiewicz. Gazeta Wyborcza.

Słobodzianek, T. (2010c, wrzesień 21). Fikcja, która szuka prawdy. Rozmowa z Tadeuszem Słobodziankiem nominowanym do Nike 2010 za dramat „Nasza klasa”. Gazeta Wyborcza.

Słobodzianek, T. (2013). Pogranicze, czyli rozdarcie. W J. Tokarska-Bakir (Red.), PL: tożsamość wyobrażona. Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca.

Sobolewska, J. (2010). Polska klasa. Polityka, (41).

Stankiewicz-Podhorecka, T. (2010, październik 23). To zagrzewanie do nienawiści wobec Polaków. Nasz Dziennik.

Stepaniuk, M. (2009). Stosunek podlaskich Białorusinów do ruchu „Solidarność” w świetle rozmów z przedstawicielami mniejszości. Societas/Communitas, (2 (8)).

Szczęsna, J. (2010, październik 18). To jest nasza klasa. Gazeta Wyborcza.

Tokarska-Bakir, J. (2010). „Nasza klasa” na wspak. Dwutygodnik.com, (42).

Tych, F. (1999). Długi cień Zagłady. Szkice historyczne. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.

Wakar, J. (2010). Umarła klasa. Przekrój, (41).

Zaleski, M. (2010, październik 4). Dla „Gazety”. Gazeta Wyborcza.

Żbikowski, A. (2011). Morderstwa popełniane na Żydach w pierwszych latach po wojnie. W F. Tych & M. Adamczyk-Grabowska (Red.), Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944-2010. Lublin, Warszawa: Wydawnictwo UMCS, ŻIH.

Żółtkowicz, E. (2014). Ludobójstwo „wyklętych”. Przegląd, (11 (741)).

Żukowski, T. (2012). Sprawiedliwi – sposób dyskryminacji Żydów. Przekrój, (41 (3508)).

Żukowski, T. (2013). Wytwarzanie „winy obojętności” oraz kategorii „obojętnego świadka” na przykładzie artykułu Jana Błońskiego „Biedni Polacy patrzą na getto”. Studia Litteraria et Historica, (2), 423–451. http://doi.org/http://dx.doi.org/10.11649/slh.2013.018




Copyright (c) 2014/2015 Tomasz Żukowski

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/