DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2074

Realizm socjalistyczny w nowym kontekście. Projekt badania historycznoliterackiego [Socialist Realism in a New Perspective: A Proposal of Literary History Analysis]

Katarzyna Chmielewska

Abstract


Socialist Realism in a New Perspective: A Proposal of Literary History Analysis


This article attempts to offer a new perspective on the infamous phenomenon of socialist realism. The author describes the literature of the period, the debates that revolved around it at the time, and the Marxist literary criticism and Marxist history of literature. An examination of the existing research paradigm leads her to recognize the need for its expansion and propose an analysis of socialist realism that relies on Pierre Bourdieu’s categories of distinction, symbolic capital and habitus.

 

Realizm socjalistyczny w nowym kontekście. Projekt badania historycznoliterackiego

Tekst jest próbą nowego spojrzenia na niesławne zjawisko realizmu socjalistycznego. Autorka odnosi się do literatury tamtego czasu oraz dyskusji wokół literatury, nowej krytyki marksistowskiej i marksistowskiej historii literatury. Analizując dotychczasowy paradygmat badań, dostrzega potrzebę jego poszerzenia. Skupia się na strategii realizmu socjalistycznego, nie zaś na stylu. Proponuje jego analizę w kategoriach francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu z charakterystycznymi dla niego pojęciami dystynkcji, kapitału symbolicznego i habitusu.


Keywords


communism; Polish history; habitus

References


Balcerzan, E. (1988). Realizm socjalistyczny – dywersje i odchylenia. W E. Balcerzan, Poezja polska w latach 1939–1965: Cz. 2. Ideologie artystyczne (ss. 37–52). Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Bates, J. M. (2000). Cenzura w epoce stalinowskiej. Teksty Drugie, 2000(1–2), 95–120.

Bourdieu, P. (2004). Męska dominacja (L. Kopciewicz, Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Bourdieu, P. (2005). Dystynkcja: Społeczna krytyka władzy sądzenia (P. Biłos, Tłum.). Warszawa: Scholar.

Bourdieu, P., & Passeron, J.-C. (2006). Reprodukcja: Elementy teorii systemu nauczania (E. Neyman, Tłum.). Warszawa: PWN.

Chałasiński, J., Jagiełło-Łysiowa, E., & Sobierajski, L. (Red.). (1964). Miesiąc mojego życia: Wybór pamiętników z konkursu Polskiego Radia i Tygodnika Kulturalnego (J. Chałasiński, Wstęp). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Chmielewska, K. (2018). Uprawomocnienie komunizmu: Budować i burzyć. W K. Chmielewska, A. Mrozik, & G. Wołowiec (Red.), Komunizm: Idee i praktyki w Polsce 1944–1989 (ss. 22–62). Warszawa: Wydawnictwo Instytut Badań Literackich.

Chmielewska, K. (w druku). To plow the canon: Maria Janion’s early works (1947–1955). Studies in East European Thought.

Dąbrowska, D., & Michałowski, P. (Red). (2002). Presja i ekspresja: Zjazd szczeciński i socrealizm. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.

Fijałkowska, B. (1985). Polityka i twórcy (1948–1959). Warszawa: PWN.

Fitzpatrick, S. (2012). Życie codzienne pod rządami Stalina: Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku (J. Gilewicz, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Fitzpatrick, S. (2017). Rewolucja rosyjska (J. Bożek, Tłum.). Warszawa: Krytyka Polityczna.

Gałaj, D., & Jakubczak, F. (Red.). (1968). Gospodarstwo i rodzina: Pamiętniki (J. Chałasiński, Wstęp). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Głowiński, M. (1990). Realizm i demagogia. Odra, 30(12), 36–41.

Głowiński, M. (1992a). Rytuał i demagogia: Trzynaście szkiców o sztuce zdegradowanej. Warszawa: OPEN.

Głowiński, M. (1992b). Nie puszczać przeszłości na żywioł. Krótki kurs WKP(b) jako opowiadanie mityczne. W M. Głowiński, Rytuał i demagogia: Trzynaście szkiców o sztuce zdegradowanej (ss. 24–45). Warszawa: OPEN.

Goban-Klas, T. (1992). Literacki Gułag: Gławlit, czyli najwyższe stadium cenzury. W J. Kostecki & A. Brodzka (Red.), Piśmiennictwo – systemy kontroli – obiegi alternatywne (T. 1, ss. 46–59). Warszawa: Biblioteka Narodowa.

Hendrykowski, M. (2015). Socrealizm po polsku: Studia i szkice. Poznań: Wydawnictwo Uniwersytetu Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Hübner, P. (1992). Polityka naukowa w latach 1944–1953: Geneza systemu (T. 1–2). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Jagiełło-Łysiowa, E. (Red.). (1968). Od chłopa do rolnika (J. Chałasiński, Wstęp). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Jarecka, D. (2019). Lewica komunistyczna (w Polsce) i sztuka w latach 1944-1948: Surrealizm, realizm, marksizm. Maszynopis w przygotowaniu.

Jarosiński, Z. (1991). Słowo o socrealizmie: Szkice. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP.

Jarosiński, Z. (1999). Literatura jako władza. W Z. Jarosiński, Nadwiślański socrealizm (ss. 169–188). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Jarosiński, Z. (2009). Okolice socrealizmu: Prawie tuzin szkiców. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSP.

Kersten, K. (1985). Narodziny systemu władzy: Polska 1943–1948. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN.

Kłak, T. (2001). Sceny z życia poety: Przygody Tadeusza Różewicza z krytyką socrealistyczną. W S. Zabierowski & M. Krakowiak (Red.), Realizm socjalistyczny w Polsce z perspektywy 50 lat (ss. 125–151). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Knap, P. (Red.). (2016). Wokół zjazdu szczecińskiego 1949. Szczecin: Instytut Pamięci Narodowej.

Komisja Badań nad Pamiętnikarstwem PAN. (1967). Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Kondek, S. A. (1994). Władza i wydawcy: Polityczne uwarunkowania produkcji książek w Polsce w latach 1944–1949. Warszawa: Trio.

Kondek, S. A. (1999). Papierowa rewolucja: Oficjalny obieg książek w Polsce w latach 1948–1955. Warszawa: Instytut Książki i Czytelnictwa.

Kroński, T. (1949). Rewolucja filozofów. Kuźnica, 1949(28), 3–4.

Kroński, T. (1954–1959). Filozofia mesjanistyczna i katolicka w Polsce połowy XIX wieku [Archiwum Ireny i Tadeusza Krońskich]. Biblioteka Narodowa. Magazyn Rękopisów. Warszawa, Polska.

Kroński, T. (1960a). Faszyzm a tradycja europejska. W T. Kroński, Rozważania wokół Hegla (ss. 21–108). Warszawa: PWN.

Kroński, T. (1960b). Rozważania wokół Hegla. Warszawa: PWN.

Łapiński, Z. (1988). Jak współżyć z socrealizmem? W Z. Łapiński, Szkice nie na temat (ss. 89–96). London: Polonia.

Łapiński, Z. (2000). W kółko o nim. Teksty Drugie, 2000(1–2), 4–6.

Łapiński, Z., & Tomasik, W. (Red.). (2004). Słownik realizmu socjalistycznego. Kraków: Universitas.

Mazur, D. (2011). Małżeństwo z rozsądku: PAX i realizm socjalistyczny. W M. Poradecki & M. Szymor-Rólczak (Red.), Władca, władza: Literackie doświadczenia Europejczyków. Wiek XX i XXI (ss. 319–328). Łódź: Katedra Edytorstwa Uniwersytetu Łódzkiego.

Mazur, D. (2013). Realizm socpaxowski. Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersyteckie.

Miłosz, C. (1999). Tadeusz Kroński do Czesława Miłosza 7 grudnia 1948. W C. Miłosz, Zaraz po wojnie: Korespondencja z pisarzami 1945–1950 (ss. 310–321). Kraków: Wydawnictwo Znak.

Paczkowski, A. (Red.). (1993). Referendum z 30 czerwca 1946: Przebieg i wyniki. Dokumenty do dziejów PRL. Zeszyt 4. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych PAN.

Prokop, J. (1995). Pisarze w służbie przemocy. Kraków: Viridis.

Prokop, J. (1997). Sowietyzacja i jej maski. Kraków: Viridis.

Prokop, J. (1998). Lata niby-Polski: literatura, stalinizm, mity polityczne. Kraków: Viridis.

Salmonowicz, S. (1999). Postawy inteligencji polskiej wobec stalinizmu (1944–1956): Refleksje historyka. Czasy Nowożytne, 6, 207–227.

Sławiński, J. (1990). Krytyka nowego typu. W J. Sławiński, Teksty i teksty (ss. 130–152). Warszawa: PEN. (Oryginalna praca opublikowana w 1985).

Smulski, J. (1996). Ciągłość czy kataklizm? Kilka uwag o cezurze roku 1949 w procesie literackim. W L. Wiśniewska (Red.), Stare i nowe w literaturze najnowszej: Z problemów literatury polskiej po 1945 r. (ss. 29–44). Bydgoszcz: Homini.

Smulski, J. (1998). Jak niewyrażalne staje się wyrażalne? O języku ezopowym w prozie polskiej lat pięćdziesiątych. W W. Bolecki & E. Kuźma (Red.), Literatura wobec niewyrażalnego (ss. 145–164). Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Smulski, J. (2002a). Ciągłość czy kataklizm? O cezurze roku 1949 w procesie literackim. W J. Smulski, Od Szczecina do… Października: Studia o literaturze polskiej lat pięćdziesiątych (ss. 11–30). Toruń: Wydawnictwo UMK.

Smulski, J. (2002b). Od Szczecina do… Października: Szkice o literaturze lat pięćdziesiątych. Toruń: Wydawnictwo UMK.

Smulski, J. (2016). Rozmaitości socrealistyczne (i nie tylko). Kraków: Znak.

Stobiecki, R. (1993). Historia pod nadzorem: Spory o nowy model historii w Polsce – druga połowa lat czterdziestych – początek lat pięćdziesiątych. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Stobiecki, R. (2006). Humanistyka polska w latach 1945–1990. Warszawa: Trio.

Stobiecki, R. (2007). Historiografia PRL: Ani dobra, ani mądra, ani piękna... ale skomplikowana. Studia i szkice. Warszawa: Trio.

Stróżecka, L. (Red.). (1955). Pamiętniki chłopów: Wybór. Warszawa: Książka i Wiedza.

Szaruga, L. (2006). Literacki kanon polskiego realizmu socjalistycznego. W K. Stępnik & M. Piechota (Red.), Socrealizm: Fabuły – komunikaty – ikony (ss. 11–22). Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Śnieżko, D. (1994). Dwudziestowieczna sytuacja panegiryczna. W I. Iwasiów & J. Madejski (Red.), Rozgrywanie światów: Formy perswazji w kulturze współczesnej (ss. 65–81). Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.

Tomasik, W. (1988a). Klisze literackie. W W. Tomasik, Polska powieść tendencyjna 1949–1955: Problemy perswazji literackiej (ss. 84–95). Wrocław: Ossolineum.

Tomasik, W. (1988b). Nowomowa. W W. Tomasik, Polska powieść tendencyjna 1949–1955: Problemy perswazji literackiej (ss. 32–60). Wrocław: Ossolineum.

Tomasik, W. (1999). Literatura bez literackości: O literaturze realizmu socjalistycznego i o jej badaniu. W W. Tomasik, Inżynieria dusz: Literatura realizmu socjalistycznego w planie „propagandy = monumentalnej” (ss. 11–36). Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej.

Wilkoń, T. (2016). Kanony sztuki postępowej i jedynie słusznej: Socrealizm w poezji polskiej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersyteckie.

Wołowiec, G. (1999a). Dwuznaczny urok samokrytyki. Teksty Drugie, 2000(1–2), 43–59.

Wołowiec, G. (1999b). Nowocześni w PRL: Przyboś i Sandauer. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej.

Zabierowski, S. (2001). Melania Kierczyńska – krytyk socrealistyczny. W S. Zabierowski & M. Krakowiak (Red.), Realizm socjalistyczny w Polsce z perspektywy 50 lat (ss. 153–170). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.

Załuski, T., & Sumorok, A. (2017). Socrealizmy i modernizacje. Łódź: Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi.

Zaremba, M. (2001). Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm: Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce. Warszawa: Trio.

Zaremba, M. (2012). Wielka trwoga: Polska 1944–1947. Ludowa reakcja na kryzys. Warszawa: Znak.

Zawadzka, A. (2018). Zanikanie komunizmu w PRL-u: Przypadek dyskursu o inteligencji. W K. Chmielewska, A. Mrozik, & G. Wołowiec (Red.), Komunizm: Idee i praktyki w Polsce 1944–1989 (ss. 285–317). Warszawa: Wydawnictwo IBL.

Zawodniak, M. (2000). Zaraz po wojnie a nawet przed: Przygotowania do socrealizmu. Teksty Drugie, 2000(1–2), 141–151.

Zawodniak, M. (2004). Zjazdy, narady, konferencje literackie. W Z. Łapiński & W. Tomasik (Red.), Słownik realizmu socjalistycznego. Kraków: Universitas.

Zysiak, A. (2016). Punkty za pochodzenie: Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście. Kraków: Nomos.

Żółkiewski, S. (1945a). O pozytywny program kulturalny. Odrodzenie, 1945(37), 1–2.

Żółkiewski, S. (1945b). Próba diagnozy. Kuźnica, 1945(12), 1–2.

Żółkiewski, S. (1946). O młodszym bracie – pamflet. Kuźnica, 1946(9), 1–2.

Żółkiewski, S. (1948). Agitur de re Vestra. Kuźnica, 1948(44), 1–2.

Żółkiewski, S. (1949). Aktualne zagadnienia powojennej prozy polskiej. Kuźnica, 1949(4), 1–4, 8.

Żółkiewski, S. (1952). Spór o Mickiewicza. Wrocław: Ossolineum.




Copyright (c) 2019 Katarzyna Chmielewska

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/