DOI: https://doi.org/10.11649/slh.2417

Brama triumfalna polskiej opowieści. Symboliczna rekonstrukcja mostu nad Chłodną wobec kryzysu dominującej polskiej narracji o Zagładzie [A Triumphant Gate of the Polish Narrative: The Symbolic Reconstruction of the Bridge over Chłodna Street in Warsaw vis-à-vis the Crisis of the Dominant Polish Holocaust Narrative]

Elżbieta Janicka

Abstract


This is the corrected version of the retracted article under the same title, which was published with the following DOI: https://doi.org/10.11649/slh.1517

A Triumphant Gate of the Polish Narrative: The Symbolic Reconstruction of the Bridge over Chłodna Street in Warsaw vis-à-vis the Crisis of the Dominant Polish Holocaust Narrative

The article is a study of the symbolic topography of Warsaw’s Chłodna Street. In 1940–1942, Chłodna Street was an “Aryan” border strip, dividing the small and large ghettos. For the past quarter-century, the symbolic dominance of this space has been made manifest by the subsequent commemorations of the ghetto’s wooden footbridge that existed here between January and August 1942. These commemorative artefacts evolved from a counter commemoration (1996), into a commemoration through the use of painting (2007) and photography (2008), into a symbolic reconstruction of the bridge (2011). The analysis of this dynamic, from representation of an object to its materialization, is complemented by a reconstruction of the patterns and stakes of narratives that make up the subsequent layers of the Chłodna Street narrative palimpsest. An important context for the analysis, apart from the history of the site, is the fact that today, the means of control over the space of the former ghetto are in the exclusive possession of the non-Jewish majority.

A turning point in the commemoration process was Roman Polański’s film The Pianist (2002). The bridge over Chłodna was reconstructed “one to one” – in Warsaw but outside the space of the former Warsaw ghetto. The film was shot in the midst of a nationwide debate taking place in Poland about Jan Tomasz Gross’ book Neighbors (2000). The debate concerned the Poles’ participation in the Holocaust and the socio-cultural determinants of their attitudes and behavior. Within Polish dominant culture, the narrative shock was so immense that a return to the old Polish tale of heroism and martyrdom seemed impossible. Meanwhile, the mainstream journalistic discourse cast Gross and Polański on two sides of a narrative opposition. The former supposedly represented subjectivism and rash generalizations, while the latter was supposed to embody objectivism and fair judgment. The silhouette of the bridge over Chłodna Street merged at that point with a counterfactual vision of the Polish context of the Holocaust. The international success of The Pianist (Palme d’Or and Oscar) sealed the evolution of the bridge as a figure: from an abject to an object of desire, a tourist attraction, and an export commodity. (A separate issue, also addressed in the article, is how the events depicted in the film relate to the story of Władysław Szpilman, mediated originally by Szpilman’s ghostwriter Jerzy Waldorff and then by the scriptwriters, Ronald Harwood and Roman Polański. In both cases, the most serious discrepancies concern depictions of the Poles’ attitudes toward the Jews during, but also before, the Holocaust).

The success of the film was the determining factor in a decision made to invest public funds in another, and up to now the last, commemoration of the bridge over Chłodna: its symbolic reconstruction in situ. What was reconstructed was not so much the bridge as it was in 1942 but the bridge as depicted in the film, and with it the film’s idealized portrayal of the Polish context of the Holocaust. The figure of the bridge suggests tight isolation of Jews and Poles – an isolation instituted by the Germans. By so doing, it feeds into the image of Poles as helpless bystanders (onlookers/gawkers, at times even witnesses) in the face of the Holocaust. The figure of the Polish bystander/witness to the Holocaust is in turn a key figure of Polish innocence. In addition, the symbolic reconstruction of the bridge draws the attention of the users of this space away from another site on Chłodna Street, where Jews and Poles came into direct contact with each other throughout the entire existence of the Warsaw ghetto. In obscuring the factual state of affairs uncovered as a result of the Jedwabne debate, the symbolic reconstruction of the bridge over Chłodna Street functions as a discourse-reproducing machine of sorts, alowing the dominant majority to “indulge inretrospective hallucination” (Baudrillard).

The article uncovers the workings of a roly-poly narrative mechanism that renders impossible any successful reassessment and rejection of the Polish dominant culture and prevents common knowledge about facts from bearing in any way on the collective consciousness.

 

To jest poprawiona wersja wycofanego artykułu o tym samym tytule, który był opublikowany pod następującym numerem DOI: https://doi.org/10.11649/slh.1517

Brama triumfalna polskiej opowieści. Symboliczna rekonstrukcja mostu nad Chłodną wobec kryzysu dominującej polskiej narracji o Zagładzie

Tekst zawiera studium topografii symbolicznej ulicy Chłodnej w Warszawie. W latach 1940–1942 Chłodna była „aryjskim” pasem granicznym dzielącym małe i duże getto. Dominantę symboliczną w analizowanej przestrzeni stanowią dzisiaj upamiętnienia gettowego drewnianego mostu dla pieszych, który istniał w tym miejscu od stycznia do sierpnia 1942 roku. Owe komemoracyjne artefakty ewoluowały od przeciwupamiętnienia (1996), przez upamiętnienia wykorzystujące malarstwo (2007) i fotografię (2008), do symbolicznej rekonstrukcji mostu nad Chłodną (2011). Analizie dynamiki wiodącej od reprezentacji przedmiotu ku jego materializacji towarzyszy rekonstrukcja wzorów i stawek narracji składających się na kolejne warstwy narracyjnego palimpsestu. Prócz historii miejsca istotnym kontekstem analizy jest fakt, że środki kontroli przestrzeni dawnego getta stanowią dzisiaj wyłączną własność nieżydowskiej większości.

Przełomem w procesie komemoracji był film Romana Polańskiego Pianista (2002). Wówczas to most nad Chłodną został zrekonstruowany w skali 1:1 – w Warszawie, lecz poza obszarem dawnego getta. Zdjęcia do filmu miały miejsce w trakcie ogólnokrajowej debaty o książce Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi (2000). Debata dotyczyła współudziału Polaków w Zagładzie oraz społeczno-kulturowych uwarunkowań ich postaw i zachowań. Dla polskiej kultury dominującej był to wstrząs narracyjny tak potężny, że zdawał się wykluczać powrót do dawnej polskiej opowieści heroiczno-martyrologicznej. Tymczasem dyskurs prasowy głównego nurtu ustawił Grossa i Polańskiego w narracyjnej opozycji. O ile pierwszy miał reprezentować subiektywizm i pochopne uogólnienia, o tyle drugi miał wnosić obiektywizm i sprawiedliwy osąd. Sylwetka mostu nad Chłodną zespoliła się wówczas z kontrfaktyczną wizją polskiego kontekstu Zagłady. Międzynarodowa kariera Pianisty (Złota Palma i Oscar) przypieczętowała ewolucję figury mostu: od abiektu do obiektu pożądania, atrakcji turystycznej i towaru eksportowego. (Osobno rozważaną kwestią jest relacja filmowej opowieści do opowieści Władysława Szpilmana już wyjściowo spisanej przez ghostwritera Jerzego Waldorffa, dodatkowo zaś zapośredniczonej przez scenarzystów Ronalda Harwooda i Romana Polańskiego. W obu wypadkach najpoważniejsze rozbieżności dotyczą obrazu stosunku Polaków do Żydów w okresie Zagłady, a także przed Zagładą).

Sukces Pianisty przesądził o inwestycji funduszy publicznych w kolejne i ostatnie upamiętnienie mostu nad Chłodną: rekonstrukcję symboliczną in situ. Przedmiotem rekonstrukcji stał się nie tyle most z 1942 roku, ile most filmowy, a wraz z nim wyidealizowany filmowy wizerunek polskiego kontekstu Zagłady. Figura mostu sugeruje szczelną izolację Żydów i Polaków – przez Niemców. Podsyca tym samym wyobrażenie o Polakach jako bezsilnych świadkach Zagłady (bystander/onlooker w porywach do witness). Figura polskiego świadka Zagłady natomiast jest kluczową figurą polskiej niewinności. Dodatkowo symboliczna rekonstrukcja mostu odwraca uwagę użytkowników przestrzeni od miejsca zlokalizowanego przy tej samej ulicy, w którym Polacy i Żydzi mieli styczność bezpośrednią przez cały okres istnienia getta warszawskiego. Zasłaniając stan faktyczny odsłonięty w wyniku debaty jedwabieńskiej, symboliczna rekonstrukcja mostu nad Chłodną stanowi rodzaj maszyny do reprodukcji dyskursu, który zapewnia większości dominującej „rozkosz retrospektywnych halucynacji”.

Tekst przynosi rozpoznanie narracyjnego mechanizmu typu wańka-wstańka, który sprawia, że rewizja polskiej kultury dominującej nie dochodzi do skutku, a powszechna wiedza o rzeczywistości nie znajduje odzwierciedlenia w świadomości zbiorowej.


Keywords


symbolic topography; spatial turn; antisemitism; philosemitic violence; Warsaw ghetto; Hilberg’s triad; Polish bystander (concept revision); collective narcissism; politics of memory; historical politics

References


(…). (2009). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich.

Andrzejewski, J., & Miłosz, C. (1984). Robinson warszawski: Nowela filmowa. Dialog, 1984(9), 5–17.

Barthes, R. (2000). Striptiz (A. Dziadek, Tłum.). W R. Barthes, Mitologie (ss. 186–189). Warszawa: Wydawnictwo KR.

Barthes, R. (2008). Światło obrazu: Uwagi o fotografii (J. Trznadel, Tłum.). Warszawa: Aletheia.

Bartoszewicz, D. (2011a, wrzesień 21). Salon z ziemi wolskiej. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 1.

Bartoszewicz, D. (2011b, październik 3). Stare klimaty na odnowionej Chłodnej. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 8.

Bartoszewicz, D. (2013a, maj 28). Co z historycznym murem przy Umschlagplatzu. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 6.

Bartoszewicz, D. (2013b, kwiecień 15). Dary polodowcowe rozpłynęły się. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 5.

Bartoszewski, W. (1970). The blood shed united us. Warszawa: Interpress.

Baudrillard, J. (2005a). Historia – scenariusz w stylu retro (S. Królak, Tłum.). W J. Baudrillard, Symulakry i symulacja (ss. 57–63). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Baudrillard, J. (2005b). Holokaust (S. Królak, Tłum.). W J. Baudrillard, Symulakry i symulacja (ss. 65–74). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Baudrillard, J. (2005c). Precesja symulakrów (S. Królak, Tłum.). W J. Baudrillard, Symulakry i symulacja (ss. 5–56). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Bergman, E., & Jagielski, J. (1997, grudzień 10). Opinia na temat zakresu terytorialnego i merytorycznego objęcia ochroną konserwatorską Umschlagplatzu w Warszawie zlecona przez Ośrodek Ochrony i Konserwacji Zabytków w Warszawie. Niepublikowany maszynopis w zbiorach Działu Dokumentacji Zabytków ŻIH.

Beylin, M. (2002, maj 27). [bez tytułu]. Gazeta Wyborcza, s. 1.

Białoszewski, M. (1994). Pamiętnik z powstania warszawskiego. Warszawa: PIW.

Biblia Mesjańska. (2012). Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne. Pobrano 12 kwietnia 2015, z http:// www.zbawienie.com/biblia/Rdz/28.html (Wydanie z 1975 poprawione w 2012).

Błoński, J. (2008). Myśleć przeciw własnemu komfortowi. W J. Błoński, Biedni Polacy patrzą na getto (s. 44). Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Bołdok, S. (2004). Antykwariaty artystyczne, salony i domy aukcyjne: Historia warszawskiego rynku sztuki w latach 1800–1950, Warszawa: Neriton.

Bourdieu, P. (2006). Medytacje pascaliańskie (K. Wakar, Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Brach-Czaina, J. (2003). Dotknięcie świata. W J. Brach-Czaina, Błony umysłu (ss. 59–61). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Budziarek, M. (2004). Naznaczone „oddechem śmierci”: Biżuteria żydowska znaleziona w ośrodku zagłady Kulmhof. W Ł. Pawlicka-Nowak (Red.), Ośrodek zagłady Żydów w Chełmnie nad Nerem w świetle najnowszych badań: Materiały z sesji naukowej (ss. 72–73). Konin: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w Warszawie, Muzeum Okręgowe w Koninie.

Castells, M. (1982). Kwestia miejska (B. Jałowiecki, Tłum.). Warszawa: PWN.

Cieślińska-Lobkowicz, N. (2014). „Habent sua fata libelli”: Okupacyjny rynek sztuki w Warszawie a własność żydowska. Zagłada Żydów, 10(1), 185–208.

Cieślińska-Lobkowicz, N. (2016). Śmierć antykwariusza na Chłodnej, Zagłada Żydów, 12, 262–278.

Cytowska, M., & MB. (2001, lipiec 19). Byłam Niemką, byłam Żydówką. Życie, s. 8.

Czapliński, P. (2009). Prześladowcy, pomocnicy, świadkowie: Zagłada i polska literatura późnej nowoczesności. W P. Czapliński & E. Domańska (Red.), Zagłada: Współczesne problemy rozumienia i przedstawiania (ss. 155–182). Poznań: Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne”.

Czartoryska, U. (1998). Okrutna jasność. W Alina Szapocznikow 1926–1973. Warszawa: Galeria Sztuki Współczesnej Zachęta.

Czerniaków, A. (1983). Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego: 6 IX 1939 – 23 VII 1942 (M. Fuks, Red. & Przyp.). Warszawa: PWN.

Dłużewska, E., & Gdula, M. (2015, lipiec 31). Jak powstanie stało się marką: Z Maciejem Gdulą rozmawia Emilia Dłużewska. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, ss. 6–7.

DUB. (2015, sierpień 14–20). Dźwięki getta: Instalacja nad ulicą Chłodną. Gazeta Wyborcza / Co jest grane, s. 18.

Dziubłowski, P. (2001, kwiecień 5). Pianista na planie. Kulisy. (Wycinek w archiwum Filmoteki Narodowej bez paginacji).

Engelking, B., & Grabowski, J. (2010). Żydów łamiących prawo należy karać śmiercią! „Przestępczość” Żydów w Warszawie 1939–1942. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów.

Engelking, B., & Leociak, J. (2001). Getto warszawskie: Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Figielski, Ł., & Michalak, B. (2005). Prywatna historia kina polskiego. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.

Finkelkraut, A., Beller, I., & Trémois, C.-M. (1991, styczeń 2). Wajda trahit-il la Shoah? Alain Finkelkraut – Isi Beller à propos de “Korczak”: Propos recueillis par Claude-Marie Trémois. Télérama, 21–23.

Forecki, P. (2010a). Od „Shoah” do „Strachu”: Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Forecki, P. (2010b). Spór o symbole religijne na „polu popiołów” w Brzezince (1996–1997). W P. Forecki, Od „Shoah” do „Strachu”: Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych (ss. 211–229). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Gajda-Zadworna, J. (2001a, maj 4). Czas się cofnął. Życie Warszawy, s. 15.

Gajda-Zadworna, J. (2001b, marzec 28). Historia szukana przez lata. Życie Warszawy, s. 14.

Gebert, K. (1996, lipiec 18). Nad popiołami. Gazeta Wyborcza, s. 11.

Gieysztor, S. (2001, czerwiec). Po drugiej stronie muru. Cinema, 2001(6), 63–64.

Gombiński, S. [Mawult, J.]. (2010). Wspomnienia policjanta z warszawskiego getta (M. Janczewska, Red. nauk. & Wprowadzenie). Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów & Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma.

Grabowska-Woźniak, E. (2001, marzec 17–18). Świat według „Pianisty”. Życie Warszawy, s. 12.

Grabowski, J. (2004). „Ja tego Żyda znam!”: Szantażowanie Żydów w Warszawie, 1939–1943. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN.

Gregorowicz, J. (2014). Komunikacja telefoniczna w życiu społeczności getta warszawskiego. Zagłada Żydów, 10(1), 409–427.

Gross, J. T. (2007). Upiorna dekada: Eseje o stereotypach na temat Żydów, Polaków, Niemców, komunistów i kolaboracji 1939-1948. Kraków: Austeria.

Harwood, R. (2001). Jak powstawał scenariusz „Pianisty”. Forum, 2001(29), 16–17.

Hering, L. (2011). Meta. W L. Hering, Ślady: Opowiadania (ss. 31 101). Warszawa: Czarna Owca.

Hersonski, Y. (Reż.). (2010). Niedokończony film [Film]. Niemcy, Izrael: Oscilloscope Pictures.

Holland, A. (1991). Korczak. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.

Hollender, B. (2001a, maj 2–3). Kiedy wraca strach. Rzeczpospolita, s. A8.

Hollender, B. (2001b, marzec 28). Najważniejsza jest prawda. Rzeczpospolita, s. 12.

Horstmann, A. (2013). Das Filmfragment „Ghetto” – erzwungene Realität und vorgeformte Bilder. Bundeszentrale für politische Bildung. Pobrano 12 kwietnia 2019, z http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/geheimsache-ghettofilm/156549/das-filmfragment-ghetto

Jagielski, J. (1997). Niezatarte ślady getta warszawskiego (1. wyd.). Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny Instytut Naukowo-Badawczy.

Jagielski, J. (2008). Niezatarte ślady getta warszawskiego (2. wyd. popr.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”.

Jałowiecki, B. (1985). Przestrzeń jako pamięć. Studia Socjologiczne, 1985(2), 125-140.

Janicka, E. (2011). Festung Warschau (B. Keff, Wstęp). Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Janicka, E. (2014). Zamiast negacjonizmu: Topografia symboliczna terenu dawnego getta warszawskiego a narracje o Zagładzie. Zagłada Żydów, 10, 209–256.

Janicka, E. (2014–2015). Pamięć przyswojona: Koncepcja polskiego doświadczenia zagłady Żydów jako traumy zbiorowej w świetle rewizji kategorii świadka. Studia Litteraria et Historica, 2014–2015(3–4), 148–227. https://doi.org/10.11649/slh.2015.009

Janion, M. (1998a). Płacz generała. W M. Janion, Płacz generała: Eseje o wojnie (ss. 251–260). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Janion, M. (1998b). Początki mitycznej przemocy. W M. Janion, Płacz generała: Eseje o wojnie (ss. 5–22). Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Janiszewski, J., & Arnold, A. (2008, czerwiec 7). Grabarka Rzeczypospolitej: Z Agnieszką Arnold rozmawia Jakub Janiszewski. Wysokie Obcasy, 19–20.

JSM [Majewski, J. S.]. (2001, marzec 3–4). Szlakiem kryjówek Robinsona. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, ss. 8–9.

Jurandot, J. (2014a). 5 deka. W J. Jurandot & S. Grodzieńska, Miasto skazanych: 2 lata w warszawskim getcie; Dzieci getta (A. Arnold, S. Matuszewski, & P. Szapiro, Red.) (s. 277). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich.

Jurandot, J. (2014b). „Grajek”. W J. Jurandot & S. Grodzieńska, Miasto skazanych: 2 lata w warszawskim getcie; Dzieci getta (A. Arnold, S. Matuszewski, & P. Szapiro, Red.) (ss. 248–258). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich.

Jurandot, J. (2014c). Miasto skazanych: 2 lata w warszawskim getcie. W J. Jurandot & S. Grodzieńska, Miasto skazanych: 2 lata w warszawskim getcie; Dzieci getta (A. Arnold, S. Matuszewski, & P. Szapiro, Red.) (ss. 37–191). Warszawa: Muzeum Historii Żydów Polskich.

Jurkiewicz, M. (Red.). (2006). Polska fotografia dokumentalna na skrzyżowaniu dyskursów: Materiały z sesji zorganizowanej z okazji wystawy Leonarda Sempolińskiego. Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.

KAI, & KRZEM. (2001, marzec 13). Holocaust to nie wina Polaków: Wywiad rabina Schudricha. Gazeta Wyborcza, s. 6.

Kaltenberg-Kwiatkowska, E. (2011). O oznaczaniu i naznaczaniu przestrzeni miasta. Przegląd Socjologiczny, 60(2–3), 135–165.

Kałużyński, Z., & Raczek, T. (2002, czerwiec 23). Alibi dla zwycięstwa: Rozmawiają Zygmunt Kałużyński i Tomasz Raczek. Wprost, 2000, 114–115.

Kaplan, C. A. (1966). Scroll of agony: The Warsaw diary (A. I. Katsh, Tłum. z hebr. & Red.). London: Hamish Hamilton.

Kęczkowska, B. (2001, marzec 13). Budują ruiny miasta. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 8.

Kieniewicz, S., & Wereszycki, H. (2013). Korespondencja z lat 1947–1990 (E. Orman, Red. & Wstęp). Kraków: Instytut Historii PAN & Księgarnia Akademicka.

Kirman, J. (1978). Mosty, które dzielą (M. Friedman, Tłum. z jidysz). Fołks Sztyme, 1978(11).

Kittel, B. (1998, sierpień 8). Skąd ten pomysł… pytamy Sławomira Zielińskiego, dyrektora I programu Telewizji Polskiej. Życie.

Kochanowski, J. (2013). Żydowskie listy do Hansa Franka (1940): Sprzeciw czy strategia przetrwania. Zagłada Żydów, 9, 488–500.

Kołos, S. (2011). Od „Robinsona warszawskiego” do „Pianisty”, czyli problemy z wojenną biografią artysty. W P. Zwierzchowski, D. Mazur, & M. Guzek (Red.), Kino polskie wobec II wojny światowej. Bydgoszcz: Uniwersytet Kazimierza Wielkiego.

Komitet Episkopatu Polski do Dialogu z Judaizmem. (1996, lipiec 21). Oświadczenie Komitetu Episkopatu Polski do Dialogu z Judaizmem. Niedziela, 6.

Kosiewski, P., & Lec, T. (2013, kwiecień 21). Zaznaczyć miejsce: Z Tomaszem Lecem rozmawia Piotr Kosiewski.Tygodnik Powszechny: Opór i Zagłada: Żydzi w Polsce: Rok 1943 (dodatek), 29.

Kowalska, A. (2001, marzec 29). To nie będzie hollywoodzka bajka. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 3.

Kowalski, T. (1957, luty 3). „Robinson” – ujarzmiony. Film, 1957, 6–7.

Krajewski, M. (2011). Okna władzy, władza okna. W K. Pustoła, Widoki władzy (ss. 13-24). Warszawa: Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana.

Krall, H. (1989a). Sublokatorka. Warszawa: Iskry.

Krall, H. (1989b). Zdążyć przed Panem Bogiem. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Krankowski, J. (2011, wrzesień 26). A ja lubię nową Chłodną. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 4.

Krasiński, E. (1985). Z archiwum: „Miasto nieujarzmione”. Dialog, 1985(7), 150–155.

Kroczyńska, M. (2001, sierpień 10). Zagrały w „Pianiście”: Najgorsze było to, że dobrze jeść dawali… Nowa Trybuna Opolska, s. 16.

Krzyż sejmowy. (b.d.). W Wikipedia. Pobrano 12 kwietnia 2015, z http://pl.wikipedia.org/wiki/Krzy%C5%BC_sejmowy

Kurz, I. (2006). Obraz ruin – obraz świata w ruinach: O tym, co mogą znaczyć gruzowiska. W M. Jurkiewicz (Red.), Polska fotografia dokumentalna na skrzyżowaniu dyskursów: Materiały z sesji zorganizowanej z okazji wystawy Leonarda Sempolińskiego (ss. 39–45). Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.

Kurz, I. (2016). Le Musée de l’Insurrection de Varsovie: muséographie, muséophotie, muséosensorium. W D. Bechtel & L. Jurgenson (Red.), Muséographie des violences en Europe centrale et ex-URSS (ss. 269–284). Paris: Éditions Kimé.

Kuźnik, G. (2001, maj 11). Moja opowieść. Dziennik Zachodni, ss. 20–21.

Kwiecień, A. (2001, maj 4). Powrót do przeszłości i muzyki. Rzeczpospolita, s. 9.

Leociak, J. (1997). Tekst wobec Zagłady: O relacjach z getta warszawskiego. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej.

Lepalczyk, I. (Red.). (1974). Stowarzyszenie społeczne jako środowisko wychowawcze (J. Szczepański, Przedm.). Warszawa: PWN.

Leszczyńska, J., & Raczek, T. (2002, maj 28). Na czerwonym dywanie w Cannes: Z Tomaszem Raczkiem rozmawia Joanna Leszczyńska. Dziennik Łódzki, s. 2.

Likowska, E. (2002, czerwiec 3). Musiałem zrobić taki film. Przegląd, 2002, 43.

Lis, K. (2001). „Pianista”: Nowy film Romana Polańskiego. TeleTydzień, 2001(16). (Wycinek w archiwum Filmoteki

Narodowej bez paginacji).

Lubelska, K. (2001, kwiecień 7). Pamiętam ten mur. Polityka, 2001(14), 18.

Madej, A. (1990). Film Miłosza i Andrzejewskiego. Kino, 1990(9), 15.

Majewski, J. S. (2009, grudzień 23). Prawdziwa i piękna stara Chłodna. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 5.

Majewski, J. S. (2011, wrzesień 22). „Autobus czerwony…”: Szpilmana nucili wszyscy. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 6.

Majmurek, J. (2012, luty 29). Widoki władzy albo nowy podział ziemi (tej ziemi). Dziennik Opinii Krytyki Politycznej. Pobrano 12 kwietnia 2015, z http://www.krytykapolityczna.pl/Serwiskulturalny/MajmurekWidokwladzyalbonowypodzialziemitejziemi/menuid-431.html (obecnie: https://krytykapolityczna.pl/kultura/majmurek-widoki-wladzy-albo-nowy-podzial-ziemi-tej-ziemi/).

Makower, H. (1987). Pamiętnik z getta warszawskiego: Październik 1940 – styczeń 1943 (N. Makowerowa, Red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Maor, H. (2005). The faces of race and memory: Forbidden library. Kibbutz Tel Itzhak: Massua.

Mawult J. [S. Gombiński]. (1967). Wszyscy równi. Biuletyn ŻIH, 1967(62), 101–111.

Michel, P., & Mink, G. (1985). Mort d’un prêtre: Affaire Popieluszko: Analyse d’une logique normalisatrice. Paris: Fayard.

Miłosz, C. (1984). Wyjaśnienia po latach. Dialog, 1984(9), 117.

Miłosz, C., & Fiut, A. (1988). Czesława Miłosza autoportret przekorny: Rozmowy przeprowadził Aleksander Fiut. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Mysiakowska, J. (Red. nauk.), Żaryn, J. (Wstęp), Gołębiewski, J., & Piekarska, A. K. (Red. & Wybór). (2009). Aparat represji wobec księdza Jerzego Popiełuszki 1982–1984. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Niemczykiewicz, P. (2001, luty 26). Zbyt wysoka cena? Trybuna / Trybuna Stołeczna, s. 1.

Nijakowski, L. M. (2007). Domeny symboliczne: Konflikty narodowe i etniczne w wymiarze symbolicznym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Niziołek, G. (2013). Polski teatr Zagłady. Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego & Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Olszewska, D., & Urzykowski, T. (2008, kwiecień 16). Zabudują grób Anielewicza? Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 3.

Ostałowska, L., Janicka, E., & Wilczyk, W. (2013). Warszawa. Polska. Świat nieprzedstawiony: Z Elżbietą Janicką i Wojciechem Wilczykiem rozmawia Lidia Ostałowska. W Janicka & Wilczyk: Inne Miasto / Other City (ss. 91–105). Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.

Pacholski, A. (2015, sierpień 8–9). Wilcze doły. Gazeta Wyborcza, s. 18.

(PAP, & DP). (2002, maj 28). Sukces polskiego kina? Dziennik Łódzki, s. 20.

Passenstein, M. (1958). Szmugiel w getcie warszawskim. Biuletyn ŻIH, 1958(26), 42–72.

Pawlicka-Nowak, Ł. (2004). Badania archeologiczne na terenie byłego ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem. W Ł. Pawlicka Nowak (Red.), Mówią świadkowie Chełmna (ss. 42–66). Konin: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Muzeum Okręgowe w Koninie.

Pietrasik, Z. (2002a, czerwiec 8). Nie strzelajcie do „Pianisty”. Polityka, 2002(23), 46.

Pietrasik, Z. (2002b, czerwiec 1). Rewizja osobista. Polityka, 2002(22), 16–18.

Piotrowska, N. (2001a, maj 4). Zagrałam u Polańskiego! Dziennik Łódzki, s. 18.

Piotrowska, N. (2001b, maj 5–6). Zagrałam u Polańskiego! Głos Pomorza, s. 13. (Przedruk z: Piotrowska, 2001a).

Piotrowski, P. K. (2001, kwiecień 7). Pianista. Dziennik Polski / Pejzaż Polski: Sobotnio-niedzielny magazyn «Dziennika Polskiego», s. 36.

(Pk). (1948, wrzesień 15). Uwaga! Patrol niemiecki…: Scenę na barykadzie nakręcamy do filmu polskiego: Rolę młodego powstańca gra uczeń szkoły podstawowej. Express Wieczorny.

Polański, R. (Reż.). (2002). Pianista [Film]. Polska, Wielka Brytania, Francja: R.P. Productions etc.

Popiełuszko, J. (1985). Zapiski 1980–1984 (K. Szaniawski, Wprowadzenie). Paris: Éditions Spotkania.

Pustoła, K. (2011). Widoki władzy. Warszawa: Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmiana.

Pustoła-Kozłowska, E., & Witecki, M. (1993). Inwentaryzacja reliktów granic getta warszawskiego. Maszynopis niepublikowany. Warszawa.

Putrament, J. (1990). List Jerzego Putramenta z 16 września 1949 roku do Wydziału Kultury KC PZPR. Kino, 1990(9), 16–17.

Ringelblum, E. (1983). Kronika getta warszawskiego wrzesień 1939 – styczeń 1943 (A. Eisenbach, Red. & Wstęp, A. Rutkowski, Tłum. z jidysz). Warszawa: Czytelnik.

Rok, A. (1996, sierpień 9). Od redaktora. Słowo Żydowskie, 3.

Rudnicki, A. (2009). Wielki Stefan Konecki. W A. Rudnicki, Opowiadania wybrane (J. Wróbel, Red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. (BN, S. 1, nr 313).

(S.K.). (1948, wrzesień 14). Strzelanina na ulicy Leszno… „Robinson warszawski” wkrótce wejdzie na ekrany. Życie Warszawy.

Sobolewski, T. (2002, maj 27). Złota Palma dla „Pianisty”. Gazeta Wyborcza, s. 1.

Solińska, E. (2001, czerwiec 6). Ostatni polonez. Życie Warszawy, s. 13.

Sroczyński, G., & Kozak, M. W. (2015, maj 30–31). Co wymyśli chodnik: Z Markiem W. Kozakiem rozmawia Grzegorz Sroczyński. Gazeta Wyborcza, ss. 14–16.

(stg). (1956, sierpień 23). Czekamy na „Robinsona warszawskiego”. Życie Warszawy, s. 4.

Stowarzyszenie „Środowisko Borowiczan – Sybiraków”. (b.d.). Pobrano 15 maja 2015, z http://borowiczanie-sybiracy.pl/o-nas/nasza-dzialalnosc

Szaniawski, P. (2001, kwiecień 12). Zostałem Żydem dla Polańskiego. Życie Warszawy, s. 14.

Szarota, T. (2000). U progu Zagłady: Pogromy i zajścia antyżydowskie w okupowanej Europie. Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Szczepański, J. (2009). Dzienniki z lat 1945–1968 (D. Kadłubiec, Red. & Wstęp). Ustroń: Galeria „Na Gojach” A. B. K. Heczko.

Szlengel, W. (1977a). Bardzo przepraszam. W W. Szlengel, Co czytałem umarłym: Wiersze getta warszawskiego (I. Maciejewska, Red.) (ss. 122–123). Warszawa: PIW.

Szlengel, W. (1977b). Kartka z dziennika „akcji”. W W. Szlengel, Co czytałem umarłym: Wiersze getta warszawskiego (I. Maciejewska, Red.) (s. 76). Warszawa: PIW.

Szlengel, W. (1977c). Telefon. W W. Szlengel, Co czytałem umarłym: Wiersze getta warszawskiego (I. Maciejewska, Red.) (ss. 61–64). Warszawa: PIW.

Szolc, I. (2001, maj 26). Pianista. Polityka, 2001(21), 108–113.

Szpilman, W. (2000). Pianista: Warszawskie wspomnienia 1939- 1945. Kraków: Znak.

Szwarcman, D. (2000, listopad 12). Muzyka przetrwania. Wprost, 2000, 122–123.

Szwarcman-Czarnota, B. (2009). Znalazłam wczorajszy dzień: Moja osobista tradycja żydowska. Warszawa: Homini.

Świda-Ziemba, H. (2003). Urwany lot: Pokolenie inteligenckiej młodzieży powojennej w świetle listów i pamiętników z lat 1945-1948. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Świtek, G. (2013). Grunt i horyzont. W Janicka & Wilczyk: Inne Miasto / Other City (ss. 7–26). Warszawa: Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki.

Tawicka, J., & Kocołowski, W. (2001). Upalny dzień na planie. Przekrój, 2001(20), 30–31.

Tazbir, J. (1998, wrzesień 19). Krucyfiks na miedzy. Polityka, 1998(38), 83–84.

Tencer, G. (2007, lipiec 21–22). Wpiszmy Umschlagplatz do rejestru zabytków. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 4.

Tokarska-Bakir, J. (2004a). Obsesja niewinności. W J. Tokarska -Bakir, Rzeczy mgliste: Eseje i studia (ss. 13–22). Sejny: Pogranicze. (Pierwodruk: „Gazeta Wyborcza”, 13–14 stycznia 2001).

Tokarska-Bakir, J. (2004b). Żydzi u Kolberga. W J. Tokarska-Bakir, Rzeczy mgliste: Eseje i studia (ss. 49–72). Sejny: Pogranicze.

Tokarska-Bakir, J. (2008). Legendy o krwi: Antropologia przesądu. Warszawa: W.A.B.

Trinh, M. (2001). Poeci łódzkiego getta – głosy upamiętniające zamkniętą codzienność. Midrasz, 2001(7–8), 17–19.

Tronowicz, H. (2011, marzec 23). Ocalenie Szpilmana. Dziennik Bałtycki, s. 22.

Turnau, J. (2001, marzec 13). Tak ojczyzny nie obronimy: List otwarty do biskupa Stanisława Stefanka. Gazeta Wyborcza, s. 1.

Urbańska, K. (2014). Śnić świadomie. W Träumgutstraße (ss. XXIX–XLVIII). Warszawa: Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie.

Urzykowski, T. (2007, kwiecień 21–22). Tam gdzie była kładka. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 4.

Urzykowski, T. (2008, listopad 20). Tutaj był mur getta. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 2.

Urzykowski, T. (2013, kwiecień 8). Zwyczajny dzień na kładce. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 1.

Urzykowski, T. (2015, luty 20). Chłopiec z getta ikoną Warszawy. Gazeta Wyborcza / Gazeta Stołeczna, s. 3.

Wajda, A. (Reż.). (1974). Ziemia obiecana [Film]. Polska: Zespół Filmowy X.

Wajda, A. (Reż.). (1990). Korczak [Film]. Polska, Niemcy, Wielka Brytania: Zespół Filmowy Perspektywa etc.

Wasermanówna, M. (b.d.). Ulica Chłodna. Archiwum Państwowe Miasta Stołecznego Warszawy, Zbiór rękopisów, sygn. 439.

Weinberg, E. (2013). Pamiętny rok 1942. Studia Litteraria et Historica, 2013(2), 573–584. https://doi. org/10.11649/slh.2013.024

Wiesel, E. (1996, lipiec 8). Jak oni mogli? Gazeta Wyborcza, s. 4.

Wiktor, M. (2001, maj 11). „Pianista” i zapach wielkiego świata. Dziennik Łódzki.

Winnicki, R. (2001, marzec 29). Wizja lokalna w Jedwabnem: Badania na miejscu zbrodni sprzed 60 lat. Gazeta Wyborcza, s. 6.

Wojdowski, B. (1975). Krwaworączka. W B. Wojdowski, Mały człowieczek, nieme ptaszę, klatka i świat: Opowiadania (ss. 32–40). Warszawa: PIW.

Wojdowski, B. (1990). Chleb rzucony umarłym. Warszawa: PIW.

Zabójstwo księdza Popiełuszki. (2014, październik 13). Ale Historia

(Wydanie specjalne tygodnika historycznego Gazety Wyborczej).

Zaczyński, M. (2002, maj 24). Tego nikt panu nie powie. Życie Warszawy, ss. 12–13.

Zarzycki, J. (Reż.). (1949). Robinson warszawski [Film]. Polska: Zespół Autorów Filmowych.

Zarzycki, J. (Reż.). (1950). Miasto nieujarzmione [Film]. Polska: Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski.




Copyright (c) 2019 Elżbieta Janicka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/