DOI: https://doi.org/10.11649/sm.1532

La diffusione delle opere antilatine di Nilo Cabasilas in manoscritti russi nel XVII secolo

Marco Scarpa

Abstract


The Spread of Neilos Kabasilas’s Anti-Latin Treaties in Russian Manuscripts in the 17th Century 

In the 17th century, Neilos Kabasilas’s anti-Latin works, along with Gregory Palamas’s Contro Becco, were considerably widespread in Russia. The first copy was made for Arseniĭ Sukhanov in the 1630s, another copy – supplemented with several polemical texts – was then prepared for the Patriarchal Library. Four manuscripts are associated with the activity of the monks Simon Azar’in, Efrem Kvašnin and Sergij Šelonin, who were in Moscow in the 1640s, and are perhaps related to the question of the religious confession of Prince Valdemar, who was designated to marry the Tsar’s daughter. In mid-seventeenth century another manuscript appeared in Ukraine, marked at that time by the controversies which followed the Union of Brest. In the 1660s, two copies were made in the Solovetskiĭ Monastery. At the end of the century, Archbishop Atanasiĭ Kholmogorskij, involved in the controversy over Christ’s presence in the Eucharist, made further three copies of these works. Four manuscripts from the first half of the eighteenth century testify in their turn to the interest of particular individuals in this collection of texts on the Procession of the Holy Spirit.

 

Rozpowszechnienie antyłacińskich traktatów Nila Kabazylasa w rękopisach ruskich w XVII wieku 

W XVII wieku antyłacińskie traktaty Nila Kabazylasa, obok Contro Becco Grzegorza Palamasa, były dość dobrze rozpowszechnione na Rusi. Pierwszy odpis został przygotowany przez Arsenija Suchanowa w latach trzydziestych XVII wieku. Drugi wzbogacony o kilka tekstów polemicznych powstał dla biblioteki patriarchalnej. Cztery kolejne rękopisy wiążą się z działalnością przebywających w latach czterdziestych w Moskwie mnichów Simona Azarina, Efrema Kwasznina i Sergija Szelonina i odsyłają prawdopodobnie do sprawy wyznania księcia Waldemara, kandydata na męża dla carskiej córki. W połowie XVII wieku tekst pojawia się na naznaczonych polemikami wyznaniowymi po unii brzeskiej ziemiach ukraińskich. W latach sześćdziesiątych dwa odpisy powstają w Monastyrze Sołowieckim. Pod koniec stulecia, zaangażowany w polemiki wokół obecności Chrystusa w Eucharystii, arcybiskup Atanasy Chołmogorski dokonuje kolejnych trzech odpisów. Cztery odpisy z pierwszej połowy XVIII wieku świadczą natomiast o zainteresowaniu indywidualnych osób zbiorem tekstów o pochodzeniu Ducha Świętego.


Keywords


Neilos Kabasilas; Gregory Palamas; Simon Azar’in; Efrem Kvašnin; Sergiĭ Šelonin; Atanasiĭ Kholmogorskiĭ

Full Text:

PDF (in Italian)

References


Bieliaev, I. D. (1852). Rospis’ knigam Sviatieĭshago Patriarkha Filareta Nikiticha, uchinennaia po patriarshemu prikazu Pavlom Ivanovichem Volynskim i d’iakom Dementiem Obraztsovym 20 Oktiabria 7140 goda. Vremennik Imperatorskago Moskovskago Obshchestva Istorii i Drevnosteĭ rossiiskikh, 12, Smies’, 1–9.

Belobrova, O. A., & Klitina, E. N. (1998). Simon (v miru Savva Leont’ev syn Azar’in po prozvishchu Bulat. In D. S. Likhachev (Ed.), Slovar’ knizhnikov i knizhnosti Drevneĭ Rusi: Vyp. 3. XVII v.: Ch. 3. P–S (pp. 380–382). Sankt-Peterburg: Dmitriĭ Bulanin.

Belokurov, S. A. (1891a). Arseniĭ Sukhanov: Chast’ I. Biografiia Arseniia Sukhanova. Chteniia v Obshchestve istorii i drevnosteĭ rossiĭskikh (kn. 1, ch. 3), 1–328.

Belokurov, S. A. (1891b). Arseniĭ Sukhanov: Chast’ I. Biografiia Arseniia Sukhanova. Chteniia v Obshchestve istorii i drevnosteĭ rossiĭskikh, (kn. 2, ch. 3), 329–440.

Bulychev, A. A., & Ponyrko, N. V. (1993). Iosif. In D. S. Likhachev (Ed.), Slovar’ knizhnikov i knizhnosti Drevneĭ Rusi: Vyp. 3. XVII v.: Ch. 2. I–O (pp. 99–105). Sankt-Peterburg: Dmitriĭ Bulanin.

Candal, E. (1945). Nilus Cabasilas et theologia S. Thomae de processione Spiritus Sancti. Città del Vaticano: Biblioteca Apostolica Vaticana.

Cherepnin, L. V. (1964). K voprosu o russkikh istochnikakh po istorii Florentiĭskoĭ unii. In Srednie veka: Sbornik (Vol. 25, pp. 176–187). Moskva: Nauka.

Chumicheva, O. V. (2009). Solovetskoe vosstanie 1667–1676 godov. Moskva: OGI.

Dianova, T. V. (1989). Filigran’ «kuvshin» XVII v. Moskva: GIM.

Dianova, T. V. (1993). Filigrani XVII veka po staropechatnym knigam Ukrainy i Litvy. Moskva: GIM.

Dianova, T. V. (1997). Filigrani XVII–XVIII vv. «Golova shuta»: Katalog. Moskva: GIM. (Trudy Gosudarstvennogo Istoricheskogo muzeia, 94)

Dianova, T. V., & Kostiukhina, L. M. (1980). Vodianye znaki rukopiseĭ Rossii XVII v.: Po materialam Otdela rukopiseĭ GIM. Moskva: Institut istorii SSSR – AN SSSR.

Floriia, B. N. (2003). Brestskaia uniia. In Pravoslavnaia Ėntsiklopediia pod redaktsiieĭ Patriarkha Moskovskogo i vseia Rusi Aleksiia II (Vol. 6, pp. 238–242). Moskva: TSerkovno-nauchnyĭ tsentr «Pravoslavnaia Ėntsiklopediia».

Fonkich, B. L. (1991). Iz istorii grechesko-ukrainsko-russkikh kul’turnykh sviazeĭ v pervoĭ polovine XVII v. Vizantiĭskiĭ Vremennik, 52(77), 141–147.

Fonkich, B. L. (2009). Greko-slavianskie shkoly v Moskve v XVII veke. Moskva: IAzyki slavianskikh kul’tur.

Geraklitov, A. A. (1963). Filigrani XVII veka na bumage rukopisnykh i pechatnykh dokumentov russkogo proiskhozhdeniia. Moskva: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR.

Golubtsov, A. P. (1891). Preniia o vere, vyzvannye delom korolevicha Val’demara i tsarevny Iriny Mikhaĭlovny. Moskva: Tipografiia A. I. Snegirevoĭ.

Gorskiĭ, A. V., & Nevostruev, K. I. (1859). Opisanie slavianskikh rukopiseĭ Moskovskoĭ Sinodal’noĭ biblioteki, II-2: Pisaniia sviatykh ottsev. 2. Pisaniia dogmaticheskiia i dukhovno-nravstvennyia. Moskva: Sinodal’naia tipografiia.

Heawood, E. (1950). Watermarks mainly of the 17th and 18th centuries. Monumenta chartae papyraceae I. Hilversum: Paper publications Society.

Ivanova-Konstantinova, K. (1971). Niakoi momenti na bŭlgaro-vizantiĭskite literaturni vrŭzki prez XIV v. (Isikhazmŭt i negovoto pronikvane v Bŭlgariia). Starobŭlgarska literatura, 1971(1), 209–242.

Kapterev, N. F. (1912). Patriarkh Nikon i tsar’ Alekseĭ Mikhaĭlovich (Vol. 2). Sergiev Posad: Tip. Sviato-Troitskoĭ Sergievoĭ lavry.

Kartashev, A. V. (1959). Ocherki po istorii Russkoĭ TSerkvi (Vol. 2). Parizh: YMCA PRESS.

Kavelin, L. A. [Arkhimandrit Leonid]. (1887). Sviedienie o slavianskikh rukopisiakh postupivshikh iz knigokhranilishcha Sv. Troitskoĭ Sergievoĭ Lavry v biblioteku Troitskoĭ dukhovnoĭ seminarii v 1747 godu, (nynie nakhodiashchikhsia v bibliotekie Moskovskoĭ dukhovnoĭ akademii) (Vol. 2). Moskva: Izdanie Imperatorskago obshchestva istorii i drevnosteĭ Rossiĭskikh pri Moskovskom universitetie.

Kavelin, L. A. [Arkhimandrit Leonid]. (1893). Sistematicheskoe opisanie slaviano-rossiĭskikh rukopiseĭ sobraniia Grafa A. S. Uvarova. Moskva: Tovarishchestvo tipografii A. I. Mamontova.

Kislas, P. (1998). Nil Cabasilas et son traité sur le Saint-Esprit (Thèse de doctorat). Université des Sciences Humaines de Strasbourg II Faculté de Théologie Catholique.

Kislas, T. (2001). Nil Cabasilas: Sur le Saint-Esprit: Introduction, texte critique, traduction et notes. Paris: Éd. du Cerf.

Klepikov, S. A. (1959). Filigrani i shtempeli na bumage russkogo i inostrannogo proizvodstva XVII–XX vv. Moskva: Izdatel’stvo Vsesoiuznoĭ Knizhnoĭ palaty.

Klitina, E. N. (1979). Simon Azar’in (Novye dannye po maloizuchennym istochnikam). Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 34, 298–312.

Kloss, B. M. (1980). Nikonovskiĭ svod i russkie letopisi XVI–XVII vekov. Moskva: Nauka.

Kobrin, V. B. et al. (Ed.). (n.d.). Opisanie sobraniia rukopisnykh knig E. E. Egorova (1964–1985). (Fond 98). Nauchno-issledovatel’skiĭ Otdel rukopiseĭ RGB (typescript).

Kopanev, A. I., Pokrovskaia, V. F., & Kukushkina, M. V. (1965). Opisanie Rukopisnogo otdela Biblioteki Akademii nauk SSSR: T. 3, vyp. 2. Istoricheskie sborniki XV–XVII vv. Moskva: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR.

Nikolov, A. (2011). Povest polezna za latinite: Pametnik na srednovekovnata slavianska polemika sreshtu katolitsizma. Sofiia: PAM Pŭblishing Kŭmpani.

Nikolov, A. (2016). Mezhdu Rim i Konstantinopol: Iz antikatolicheskata literatura v Bŭlgariia i slavianskiia pravoslaven sviat (XI–XVII v.). Sofiia: Fondatsiia «Bŭlgarsko istorichesko nasledstvo».

Novikova, O. L. (2010). Formirovanie i rukopisnaia traditsiia «Florentiĭskogo tsikla» vo vtoroĭ polovine XV – pervoĭ polovine XVII v. In S. N. Kisterev (Ed.), Ocherki feodal’noĭ Rossii (Vol. 14, pp. 3–208). Moskva: Al’ians-Arkheo.

Oparina, T. A. (1998). Ivan Nasedka i polemicheskoe bogoslovie kievskoĭ metropolii. Novosibirsk: Nauka.

Palamá, G. (1962). Grēgoriou tou Palamá Syggrámmata (Vol. 1). (P. Chrēstou, Ed.). Thessalonikē: Kyromános.

Pamiatniki diplomaticheskikh snosheniĭ Moskovskogo gosudarstva s Pol’sko-Litovskim gosudarstvom: Vol. 5. 1609–1615 гг. (1913). Sbornik Imperatorskogo Russkogo Istoricheskogo Obshchestva, 142.

Panchenko, O. V. (2003). Iz arkheograficheskikh razyskaniĭ v oblasti solovetskoĭ knizhnosti. I. «Pokhval’noe slovo russkim prepodobnym» – sochinenie Sergiia Shelonina (voprosy atributsii, datirovka, kharakteristika avtorskikh redaktsiĭ). Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 53, 547–592.

Panchenko, O. V. (2006). Knizhniki Solovetskogo monastyria XVII v.: Stat’ia 1. 1620-e – nach. 1640-kh gg. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 57, 688–793.

Panich, T. V. (1992). Afanasiĭ (v miru Alekseĭ Artem’evich Liubimov). In D. S. Likhachev (Ed.), Slovar’ knizhnikov i knizhnosti Drevneĭ Rusi: Vyp 3. XVII v.: Ch. 1. A–Z (pp. 117–125). Sankt-Peterburg: Dmitriĭ Bulanin.

Panich, T. V. (2009). Afanasiĭ (Liubimov Alekseĭ Artem’evich; 1641–1702), arkhiep. Kholmogorskiĭ i Vazhskiĭ. In Pravoslavnaia Ėntsiklopediia pod redaktsieĭ Patriarkha Moskovskogo i vseia Rusi Aleksiia II (Vol. 4, pp. 9–10). Moskva: TSerkovno-nauchnyĭ tsentr «Pravoslavnaia Ėntsiklopediia».

Petrov, N. I. (1904). Opisanie rukopisnykh sobraniĭ, nakhodiashchikhsia v gorodie Kievie (Vol. 3). Moskva: Universitetskaia tipografiia.

Photius [Patriarcha Constantinopolitanus]. (1983). Epistulae et Amphilochia (Vol. 1). (B. Laourdas & L. G. Westerink, Eds.). Leipzig: Teubner.

Piccard, G. (1983). Die Wasserzeichenkartei Piccard im Hauptstaatsarchiv Stuttgart: 13 Wasserzeichen Lilie. Stuttgart: W. Kohlhammer

Pokrovskaia, V. F., Kopanev, A. I., Kukushkina, M. V., & Murzanova, M. N. (1959). Opisanie Rukopisnogo otdela Biblioteki Akademii nauk SSSR: T. 3, vyp. 1. Khronografy, letopisi, stepennye, rodoslovnye, razriadnye knigi. Moskva: Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR.

Pokrovskiĭ, A. A. (1916). Drevnee pskovsko-novgorodskoe pis’mennoe nasliedie: Obozrienie pergamennykh rukopiseĭ Tipografskoĭ i Patriarsheĭ bibliotek v sviazi s voprosom o vremeni obrazovaniia ėtikh knigokhranilishch. Moskva: Sinodal’naia tipografiia.

Popov, A. (1869). Obzor khronografov russkoĭ redaktsii (Vol. 2). Moskva: Tip. A. I. Mamontova i Ko.

Popov, A. (1875). Istoriko-literaturnyĭ obzor drevnerusskikh polemicheskikh sochineniĭ protiv latinian (XI–XV v.). Moskva: Tipografiia T. Ris.

Porfir’ev, I. I., Vadkovskiĭ, A. V., & Krasnosel’tsev, N. F. (1881). Opisanie rukopiseĭ Solovetskogo monastyria, nakhodiashchikhsia v bibliotekie Kazanskoĭ Dukhovnoĭ Akademii (Vol. 1). Kazan’: Tipografiia Imperatorskago Universiteta.

Protas’eva, T. N. (1970). Opisanie rukopiseĭ Sinodal’nogo sobraniia (ne voshedshikh v opisanie A. V. Gorskogo i K. I. Nevostrueva) (Vol. 1, № 577–819). Moskva: Glavnoe Arkhivnoe Upravlenie pri Sovete Ministrov SSSR – Arkheograficheskaia Komissiia pri Akademii nauk SSSR – Gosudarstvennyĭ Istoricheskiĭ muzeĭ.

Protas’eva, T. N. (1973). Opisanie rukopiseĭ Sinodal’nogo sobraniia (ne voshedshikh v opisanie A. V. Gorskogo i K. I. Nevostrueva) (Vol. 2, № 820–1051). Moskva: Gosudarstvennyĭ ordena Lenina Istoricheskiĭ muzeĭ.

Sapozhnikova, O. S. (2010). Russkiĭ knizhnik XVII veka Sergiĭ Shelonin: Redaktorskaia deiatel’nost’. Moskva: Al’ians-Arkheo.

Scarpa, M. (2012). Gregorio Palamas slavo. Milano: Biblion.

Scarpa, M. (in press). La recezione in Russia nel XVI secolo dei testi antilatini di Gregorio Palamas e Nilo Cabasilas, tradotti in slavo all’Athos nel XIV secolo. In M. C. Ferro, L. Salmon, & G. Ziffer (Eds.), Contributi italiani al Congresso internazionale degli slavisti.

Sergievskiĭ-Kazantsev, A. (1875). Opisanie Voskresenskoĭ Novoierusalimskoĭ biblioteki. Moskva: Sinodal’naia tipografiia.

Sergievskiĭ-Kazantsev, A. [Amfilokhiia episkop Uglichskiĭ] (1892). Lietopisets, spisannyĭ sv. Dimitriem v Ukraĭnie s gotovogo, 2-ĭ redaktsii, do 1617 goda s ego primiechaniiami po poliam, izobrazheniem ego i s 25-iu numerami snimkov ego pocherka iz 30 rukopiseĭ i pechatnykh knig, emu prinadlezhashchikh, i diploma, emu podnesennogo Moskovskoiu Dukhovnoiu Akademieiu. Moskva: Tipografiia A. I. Snegirevoĭ.

Sinkewicz, R. E. (2002). Gregory Palamas. In C. G. Conticello & V. Conticello (Eds.), La théologie byzantine et sa tradition (Vol. 2, pp. 131–182). Turnhout: Brepols.

Skarpa, M. (2014). Slavianskiĭ perevod tvoreniia sv. Nila Kavasily: Novyĭ vzgliad na podlinnik. In Zh. L. Levshina (Ed.), Materiali mezhdunarodnoĭ nauchnoĭ konferentsii, posviashchennoĭ 1000-letiiu prisutstviia russkikh na Sviatoĭ Gore: Belgrad, 16–18 maia 2013 g. (pp. 256–261). Moskva: Golos-Press.

Skarpa, M. (2016). Sinodal’naia rukopis’ 383 v rukakh Ivana Groznogo. Palaeobulgarica / Starobŭlgaristika, 40(4), 85–94.

Sobranie V. M. Undol’skogo. (n.d.) (Vol. 3). Nauchno-issledovatel’skiĭ Otdel rukopiseĭ RGB (typescript).

Spourlákou, A. (1966). Neilos O Kabásilas. In Thrēskeutikē kai ēthikē enkyklopaideia (Vol. 9, pp. 337–340). Athēna: Ekdótēs Ath. Martinos.

Tromonin, K. Y. (1965). Tromonin’s watermark album: A faсsimile of the Moscow 1844 edition: With additional materials by S. A. Klepikov. (J. S. G. Simmons, Ed. & Trans.). Hilversum: The Paper Publications Society.

Turilov, A. A., & Bernatskiĭ, M. M. (2006). Perevody sochineniĭ G[rigoriia] P[alamy] na slavianskiĭ iazyk do XVIII v. In Pravoslavnaia Ėntsiklopediia pod redaktsiieĭ Patriarkha Moskovskogo i vseia Rusi Aleksiia II (Vol. 13, pp. 26–28). Moskva: TSerkovno-nauchnyĭ tsentr «Pravoslavnaia Ėntsiklopediia».

Tvorogov, O. V. (1970). O Khronografe redaktsii 1617 г. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 25, 162–177.

Viktorov, A. E. (1890). Opisi rukopisnykh sobraniĭ v knigokhranilishchakh sievernoĭ Rossii. Sankt-Peterburg: Arkheograficheskaia kommissiia.

Waddingus, L. [Wadding, L.]. (1931). Annales minorum seu Trium Ordinum a S. Francisco institutorum: Vol. 2. 1221–1237. Florentia: Quaracchi.

Zen’kovskiĭ, S. A. (2009). Russkoe staroobriadchestvo (Vols. 1–2). Moskva: Institut DI-DIK, Kvadriga.




Copyright (c) 2017 Marco Scarpa

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/