DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2014.009

„Nowa epoka” jako kategoria kompensacyjna. Metodologiczne wyzwania opisu a casus dwudziestowiecznej Macedonii

Lech Miodyński

Abstract


“The New Epoch” as a compensating category. Methodological challenges of description and the case of twentieth-century Macedonia

This article depicts the functions and possible means of describing Macedonian historiosophic and cultural visions stemming from the political transformations of 1991. These are presented against the backdrop of changes in collective consciousness in the 20th century. Issues of research methodology and the identity of the new beginning idea (and its components) in four contexts (genetic, onthological, axiological and processual) are depicted. Within the first of these, attention is drawn to the problems of retrospective temporal orientation, assimilation of the past, “synchrony of history” and reflection of prototypes, a new conceptual network of reconstructed meanings, and selection of causalities. The second context relates to the deliberate-beneficent idea of time, the domination of “structural history”, the constructive application of previous – mainly romantic – historiosophic categories: a nation’s moral predestination (Hegel), crisis as a factor of change (Burckhardt), subordination of the category of history towards freedom in the succession of epochs (Fichte), breakthrough as a stopping of the process of decay (corso – ricorso – Vico), and the importance of periodisation and turning points. The third context includes the following items: the bond of descent towards a claim of newness and liberation, “correcting the lack of fulfilment” of the past, the “positive Apocalypse” of perpetual national revolution, the heroisation of everyday life, the politisation of culture and re-interpretation of tradition: antiquity (the sphere of archaeology), the Middle Ages, folklore, revolts and national renaissance; and the romanticism of sacrifice and lynching in the light of a postmodern neutralisation of heroism. The fourth context consists of socially-compensated elements themselves: a) national (with four indications), state-political (institutional), c) historical-cultural (identifying-imagological), and d) material-economic (pragmatic). The various scenarios for restoring their memory are also present in this part: cleansing in the past, establishment in the present and liberation in the future. Their image is made complete by a short presentation of heritage canonisation patterns and ethnocentric re-evaluation of methodologies in the Macedonian humanities after 1991.

 

 

„Nowa epoka” jako kategoria kompensacyjna. Metodologiczne wyzwania opisu a casus dwudziestowiecznej Macedonii

W artykule przedstawia się funkcje i możliwe sposoby opisu macedońskich wizji histo­riozoficznych i kulturowych wyrosłych na gruncie politycznego przełomu 1991 roku – ujęte na tle przemian kolektywnej świadomości w XX wieku. Problemy metodologii badań oraz tożsamości idei nowego początku (i jej części składowych) ukazane są w czterech kontek­stach: genetycznym, ontologicznym, aksjologicznym i procesualnym. W ramach pierwszego z nich zwraca się uwagę na takie zagadnienia jak retrospektywna orientacja temporalna, asymilacja przeszłości, „synchronia historii” i odbicia prototypów, nowa konceptualna sieć rekonstruowanych znaczeń, selekcja związków przyczynowych. Drugi kontekst odnosi się do celowościowo-zbawczego wyobrażenia czasu, dominacji „historii strukturalnej”, twórczego zastosowania dawnych – głównie romantycznych – kategorii historiozoficznych: moralnej predestynacji narodu (Hegel), kryzysu jako czynnika zmiany (Burckhardt), podrzędności kategorii historii wobec wolności w następstwie epok (Fichte), przełomu powstrzymującego proces rozkładu (corso – ricorso – Vico), znaczenia periodyzacji i cezur. W trzecim kontekście zawierają się między innymi następujące problemy: więź pochodzenia a roszczenie nowości i wyzwolenia, „korekta niespełnienia” przeszłości, „pozytywna apokalipsa” permanentnej rewolucji narodowej, heroizacja codzienności, polityzacja kultury i interpretacja związku „natura – duch”, reinterpretacja tradycji: antyk (sfera archeologii), średniowieczne, folklor, powstania i odrodzenie narodowe; romantyzm ofiary i samosądu a ponowoczesna neutralizacja heroizmu, nowy epos i tragedia. Na ostatni kontekst składa się omówienie zespołu samych pierwiastków społecznie kompensowanych: (a) narodowego (z czterema wyznacznikami), (b) polityczno-państwowego (instytucjonalnego), (c) historyczno-kulturowego (identyfikacyjno­-imagologicznego), (d) materialno-ekonomicznego (pragmatycznego). Obecne są w nim także różne scenariusze rewindykacji tych pierwiastków: oczyszczenie pamięci – w przeszłości, fundacja pamięci – w teraźniejszości, i wyzwolenie pamięci – w przyszłości. Ich obraz uzupełnia krótkie przedstawienie schematów kanonizacji dziedzictwa i etnocentrycznego przewartościowania metodologii humanistycznych w macedońskiej nauce po 1991 roku.


Keywords


Macedonia; historical breakthrough; instrumentalisation of culture; description methodology; time images

Full Text:

PDF (In Polish)

References


Adam, B. (2010). Czas. Trans. M. Dera. Warszawa: Wydawnictwo Sic!

Bakuła, B. (2011). Studia postkolonialne w Europie Środkowej oraz Wschodniej 1989–2009. In: R. Nycz (Ed.), Kultura po przejściach, osoby z przeszłością. Polski dyskurs postzależno¬ściowy – konteksty i perspektywy badawcze (p. 137–165). Kraków: Universitas.

Benjamin, W. (1972). Geschichtsphilosophische Thesen. In: W. Benjamin, Gesammelte Schriften (Vol. I. 2., p. 693–703). Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Biti, V. (1994). Upletanje nerečenog. Književnost / povijest / teorija. Zagreb: Matica Hrvatska.

Bora, T. (1995). Turkish National Identity. Turkish Nationalism and the Balkan problem. In: G. Özdoğan & K. Saybaşılı (Eds.), Balkans. A Mirror of the New International Order (p. 101–120). Istanbul: Eren.

Boškovi, Ǵ. (2000). Srednovekovnata arhitektura vo Makedonija. In: G. Stardelov (Ed.), Arhitekturata na počvata na Makedonija (p. 45–58). Skopje: MANU.

Boškovski, J. (1998). Atlantida Vistinskata i Makedonija. Skopje: Nov svet.

Cvetanović, V. (Ed.). (1997–2001). Književnost stare i južne Srbije do Drugog svetskog rata. Beograd: In-t za književnost i umetnost.

Dilthey, W. (2004). Budowa świata historycznego w naukach humanistycznych. Trans. E. Pacz¬kowska-Łagowska. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria.

Drugovac, M. (1990). Kon makedonskata kniževna sinteza. Skopje: Makedonska kniga.

Ganchev, P. (1999). Kŭm filosofiiata na bŭlgarskata istoriia. Varna: VSU „Chernorizets Khrabŭr”.

Gelevski, N. (2003). Otvorena istorija. Margina, 61, 7.

Georgievski, L. (2001). Rečnik na predrasudi. Skopje: Matica makedonska.

Gilevski, P. (2000). Povredena inteligencija. Skopje: Naše delo.

Gligorov, K. (1992). Afirmacija na zborot i negovata odgovornost. Sovremenost, (1–4), 18–24.

Ǵuzel, B. (1971). Epskoto na glasanje. Istorijata kako maštea. Skopje: Misla.

Husserl, E. (1989). Wykłady z fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu. Trans. J. Sidorek. Warszawa: PWN.

Kamberović, H. (Ed.). (2003). Historijski mitovi na Balkanu. Sarajevo: Institut za istoriju.

Kolar-Panova, D. (1997). Makedonskiot „Beverli hils”. Kulturen život, (2), 32–39.

Kołakowski, L. (1990). Cywilizacja na ławie oskarżonych. Warszawa: Res Publica.

Koneczny, F. (2007). Cywilizacja bizantyńska. Krzeszowice: Dom Wydawniczy „Ostoja”.

Koselleck, R. (2012). Warstwy czasu. Studia z metahistorii. Trans. K. Krzemieniowa & J. Merecki. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Ḱulavkova, K. (1992). Atipičniot kontinuitet na makedonskata kniževna istorija. In: K. Ḱulavkova, Кopnež po sistem (p. 349–358). Skopje: Makedonska kniga.

Ḱulavkova, K. (1998). Pripadnosta na makedonskata kniževnost na t.n. mediteranska kulturna sfera. In: M. Ǵurčinov (Ed.), Makedonskata literatura i kultura vo kontekstot na medite¬ranskata kulturna sfera (p. 237–258). Skopje: MANU.

Maalouf, A. (1998). Les identités meurtriès. Paris: Éditions Grasset.

Mead, G. (1980). The Philosophy of the Present. Chicago: Open Court.

Miodyński, L. (2002). Czynnik religijny w przekształcaniu macedońskiego stereotypu etnicz¬nego. In: L. Suchanek (Ed.), Życie religijne i duchowość współczesnych Słowian. Prace Komisji Kultury Słowian PAU (Vol. 2, p. 71–92). Kraków: PAU.

Naumow, A. (1999). Współczesna rekonstrukcja macedońskiego procesu historycznego i lite¬rackiego. In: J. Kornhauser (Ed.), Przemiany w świadomości i kulturze duchowej narodów Jugosławii po 1991 roku (p. 57–69). Kraków: Wydawnictwo UJ.

Osmanli, Т. (2011). Graǵanski prostor. Skopje: Blesok.

Popović, M. (1995). Ritam sveta. Škola svetskog sistema Imanuela Wallersteina. Podgorica: Centar za izdavačku djelatnost.

Rzepka, J. (2013). Macedonian ethnicity in Antiquity. In: J. Sujecka (Ed.), Macedonia: Land, Region, Borderland (p. 19–67). Warszawa: DiG.

Sandžakoski, S. (1995). Prolegomena za istražuvanjeto na pravoslavnata vizantisko-slovenska kultura na Makedonija. In: G. Stardelov (Ed.), Sodržinski i metodološki prašanja vo istra¬žuvanjeto na istorijata nа kulturata na Маkedoniја (p. 78–79). Skopje: MANU.

Sandžakoski, S. (2003). Istorijata kako ikonostas – hristijanstvoto vo Makedonija. Skopje: Knigoteka Ikona.

Sarkanjac, B. (2001). Makedonski katahrezis. Skopje: Mreža za lokalni i subalterni hermenevtiki.

Schutz, A. (1971). The Problem of Social Reality, Collected Papers (Vol. 1). The Hague: Springer Netherlands.

Simeunović, D. (1998). Nasilje i sakralnost kao važne osobine novih nacionalnih država na Balkanu. In: S. Terzić (Ed.), Susret ili sukob civilizacija na Balkanu (p. 583–589). Beograd: SANU. Istorijski institut.

Sloterdijk, P. (2011). Gniew i czas. Trans. A. Żychliński. Warszawa: Wydawnictwo Scholar.

Stanoevski, C. (1995). Izvesni razmisli kako predodnica. In: G. Stardelov (Ed.), Sodržinski i metodološki prašanja vo istražuvanjeto na istorijata nа kulturata na Маkedoniја (p. 317–327). Skopje: MANU.

Stardelov, G. (1993). Antej ja dopira zemjata. Skopje: Misla.

Stardelov, G. (1995). Proniknuvanjeto na civilizaciite na počvata na Makedonija. In: G. Stardelov (Ed.), Civilizacii na počvata na Makedonija (p. 5–10). Skopje: MANU.

Stardelov, G. (2004). Balkanska estetika edna druga estetika. Skopje: MANU.

Stepić, M. (2001). U vrtlogu balkanizacije. Beograd: Službeni list SRJ.

Szulakiewicz, M. (2011). Czas i to, co ludzkie. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.

Temkov, K. (1995). Filozofskite idei vo Makedonija. In: G. Stardelov (Ed.), Sodržinski i metodološki prašanja vo istražuvanjeto na istorijata nа kulturata na Маkedoniја (p. 217–220). Скопје: МАНУ.

Todorovski, G. (1979). Stilskata formacija kaj Makedoncite vo ХIХ i ХХ vek (Prilog kon periodizacijata na novata makedonska kniževnost). In: G Todorovski, Maǵepsan megdan (p. 519–530). Skopje: Kultura.

Zargarian, R. (1998). Geopolitika vostochnosredizemnomorskoĭ tsivilizatsii. In: S. Terzić (Ed.), Susret ili sukob civilizacija na Balkanu (p. 533–550). Beograd: SANU. Istorijski institut.

Zlatanov, M. (2007). Svetinaumoviot univerzitet kako paradigma (metodološki korelacii meǵu duhovnoto i sekularnoto obrazovanie), Vavilon i Erusalim. Skopje: Tri.




Copyright (c) 2014 Lech Miodyński

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/