DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2016.013

Наблюдения върху лексикалната вариативност при библейските цитати в Йоан-Екзарховия превод на De Fide Orthodoxa

Татяна [Tatiana] Илиева [Ilieva]

Abstract


Observations on the theological terminology in the biblical quotations in John the Exarch’s translation of De Fide Orthodoxa

The paper presented here aims at comparing the theological terms as used, on the one hand, in the biblical quotations in John the Exarch’s translation of De fide orthodoxa and, on the other, in the Old Bulgarian (Grigirovich Prophetologion, Codex Marianus, Codex Zographiensis, Sinai Psalter, Enina Apostolos) as well as in some Middle Bulgarian (Bologna Psalter, Karpinski Apostolos, Ohridski Apostolos) Old Russian (Mstislav Gospels, Yurievski Gospels, Pogodinov Psalter, Chudov Psalter, Tolstoev Apostolos, Hristinopol Apostolos) and Old Serbia (Shishatovatski Apostolos, Matich Apostolos) monuments. Also taken in consideration are the respective parts in certain theological writings associated with the Preslav Literary Centre.

 

Uwagi o terminologii teologicznej w cytatach z Biblii w przekładzie De Fide Orthodoxa Jana Egzarchy

Celem artykułu jest porównanie terminologii teologicznej w cytatach biblijnych w przekładzie De fide othodoxa Jana Egzarchy, w starobułgarskich zabytkach językowych (Lekcjonarz Grigorowizca, Kodeks Mariański, Kodeks Zografski, Psałterz Synajski, Apostoł Eniński), w wybranych zabytkach średniobułgarskich (Psałterz Boloński, Apostoł Karpinski, Apostoł Ohrydzki), staroruskich (Ewangeliarz Mścisława, Ewangeliarz Jurjewski, Psałterz Pogodina, Psałterz Chłudowa, Apostoł Tołstoja, Apostoł Krystynopolski) i staroserbskich (Apostoł Sziszatowacki, Apostoł Maticia). Analizie poddano także poszczególne części wybranych pism teologicznych powstałych w presławskiej szkole piśmienniczej.


Keywords


theological terms; John the Exarch; Old Bulgarian translation; De fide orthodoxa

Full Text:

PDF (in Bulgarian)

References


Andreeva, P. (2014). Roliata na bibleĭskite tsitati v Srednovekovniia tekst. Retrieved 14 April

, from http://poliphilology.blogspot.com/2014/08/13_19.html

Atanasova, D. (1991). Nabliudeniia vŭrkhu leksikata na apostolskite tsitati v “Nebesa” ot Ĭoan Ekzarkh Bŭlgarski. Ezik i literatura, 46(1), 68–75.

Bogdanova, S. (2003). Evangelskite tsitati v naĭ-ranniia slavianski prevod na “Pandektite“ na Nikon Chernogorets. In Preslavska knizhovna shkola (Vol. 7, pp. 104–117). Sofiia: Izdatelstvo “Prof. Marin Drinov”.

Dimitrova-Marinova, D. (2002). Bibleĭskite tekstove i starobŭlgarskata literatura. Retrieved 14 April 2016, from http://liternet.bg/publish7/ddmarinova/biblejskite.htm

Dobrev, I. (1984). Apostolskite tsitati v Besedata na Prezviter Kozma. In Kirilo-Metodievski studii (Vol. 1, pp. 44–62). Sofiia: Izdatelstvo na BAN.

Fraĭ, N. (1993). Velikiiat kod: Bibliiata i literaturata. Sofiia: Gal-Iko.

Georgieva, T., & Trendafilova, P. (2005). Leksikata na evangelskite tsitati v Slovo o tvari Bozhii

ot sbornika Zlatostruĭ. In Preslavska knizhovna shkola (Vol. 8, pp. 199–207). Shumen: Universitetsko izdatelstvo “Episkop Konstantin Preslavski”.

Ivanova, M. (2005). Upotrebata na starozavetnite tsitati v Prostrannoto zhitie na Konstantin-Kiril Filosof. In W. Moskovich & S. Nikolova (Eds.), Judaeo Bulgarica, Judaeo Russica et Palaeoslavica (Vol. 15, Jews and Slavs, pp. 103–110). Jerusalem: The Center for Slavic Languages and Literatures of the Hebrew University of Jerusalem.

Ivanova-Mircheva, D. et al. (Eds.). (1999–2009). Starobŭlgarski rechnik. (Vols. 1–2). Sofiia: Valentin Traianov.

Karachorova, I. (1984). Leksikata na Chudovskiia psaltir i preslavskata redaktsiia na starobŭlgarskite bogosluzhebni knigi. Bŭlgarski ezik, (1), 53–61.

Karachorova, I. (1989). Kŭm vŭprosa za Kirilo-Metodieviia starobŭlgarski prevod na Psaltira. In Kirilo-Metodievski studii (Vol. 6, pp. 130–246). Sofiia: Izdatelstvo na BAN.

Khristova-Shomova, I. (2004). Sluzhebniiat Apostol v slavianskata rŭkopisna traditsiia. Sofiia: Universitetsko izdatelstvo “Sv. Kliment Okhridski”.

Kurz, J., & Hauptová, Z. (Eds.). (1958–1997). Slovnik jazyka staroslověnského. Lexicon linguae palaeoslovenicae. (Vols. 1–4). Praha: Čav, Euroslavica.

Liutskanova, D. (n.d.). Ustoĭchivite slovesni kompleksi v bibleĭskite tsitati ot starobŭlgarskiia prevod na oglasitelnite slova na sveti Kiril Ĭerusalimski (GIM, Sin. 478). Litermedia.

Retrieved 14 April 2016, from http://litermedia.com/index.php?ind=downloads&op=entry_

view&iden=168

Makeeva, I. I., & Pichkhadze, A. A. (2000). Bibleĭskie tsitaty v drevnerusskoĭ “Pchele”. Retrieved

April 2016 from http://www.ruslang.ru/doc/lingistoch/2000/05-makeeva.pdf

Miklosich, F. (1977). Lexicon Palaeoslovenico-Graeco-Latinum. Wien: Scientia Verlag Aalen. (Neudruck der Ausgabe 1862–1865)

Miltenov, I. (2006). Dialozite na Psevdo-Kesariĭ v slavianskata rŭkopisna traditsiia. Sofiia: Avalon.

Miltenova, A. (2001). Bibleĭskiiat tekst i vŭprosootvetnite tekstove ot katekhitichen tip (vŭrkhu material ot taka narechenata “Beseda na trimata svetiteli“). In Traditsiia. Priemstvenost. Novatorstvo: V pamet na Petŭr Dinekov (рр. 74–86). Sofiia: BAN.

Naumov, A. (1981). Sveto pismo i bogoslužebni tekstovi kao komponenta tsrkovnoslovenskih književnih dela (izdavačka praksa i postulati). In Tekstologja srednjovekovnih južnoslovenskih književnosti (рр. 43–47). Beograd: Srpska Akademja nauka i umetnosti.

Naumov, A. (1995). Funktsii na bibleĭskite elementi v khudozhestvenata struktura na Ĭoan Ekzarkhovite slova. In Preslavska knizhovna shkola (Vol. 1, pp. 131–138). Shumen: Universitetsko izdatelstvo “Episkop Konstantin Preslavski”.

Nikolov, N. (1999). Evangelskite tsitati v starobŭlgarskiia pŭlen prevod na Oglasitelnite slova na sv. Kiril Ĭerusalimski (s ogled na upotrebata na glagolnite formi). In Trudove na Katedrata po istoriia (Vol. 3, pp. 115–135). Shumen: Universitetsko izdatelstvo “Episkop Konstantin Preslavski”.

Nikolov, N. (2000). Apostolskite tsitati v starobŭlgarskiia pŭlen prevod na Oglasitelnite slova na sv. Kiril Ĭerusalimski (s ogled na upotrebata na glagolnite formi). Godishnik na ShU “Episkop Konstantin Preslavski”, 15 (А. Fakultet po khumanitarni nauki), 30–86.

Nikolov, N. (2002). Novozavetnite tsitati v starobŭlgarskiia pŭlen prevod na Oglasitelnite slova na sv. Kiril Ĭerusalimski (Sin 478). In Srednovekovna khristiianska Evropa: Iztok i Zapad. TSennosti, traditsii, obshtuvane (рр. 156–174). Sofiia: IK “Gutenberg”.

Nikolov, N. (2004). Starozavetnite tsitati v pŭlniia starobŭlgarski prevod na Oglasitelnite slova na sv. Kiril Ĭerusalimski. In Trudove na Katedrite po istoriia i bogoslovie: V chest na 75–godishninata na vidniia tsŭrkoven istorik prof. d. t. n. Todor Sŭbev (Vol. 6, pp. 302–322). Sofiia: Akademichno izdatelstvo “Marin Drinov”.

Penev, P. (1989). Kŭm istoriiata na pŭrviia starobŭlgarski prevod na Apostola. In Kirilo‑Metodievski studii (Vol. 6, pp. 246–318). Sofiia: Izdatelstvo na BAN.

Penkova, P. (2014). Bibleĭskite tsitati v starobŭlgarskiia prevod na Vtoroto slovo protiv arianite ot Atanasiĭ Aleksandriĭski. Palaeobulgarica, 38(3), 49–60.

Pikio, R. (1993). Funktsiiata na bibleĭskite tematichni kliuchove v literaturniia kod na pravoslavnoto slavianstvo. In R. Pikio, Pravoslavnoto slavianstvo i starobŭlgarskata kulturna traditsiia (рр. 385–435). Sofiia: Universitetsko izdatelstvo “Sv. Kliment Okhridski”.

Rusek, Ĭ. (1991). Evangelskite chasti v Triodite i na–rannite prevodi na Evangelieto. Palaeobulgarica, 15(1), 19–24.

Samoĭlova, N. (1997). Preslavska leksika v evangel’skikh tsitatakh Suprasl’skogo sbornika. Palaeobulgarica, 21(1), 85–90.

Slavova, T. (1985). Preslavska redaktsiia na starobŭlgarskite bogosluzhebni knigi. In Izsledvaniia po kirilometodievistika (рр. 161–174). Sofiia: Nauka i izkustvo.

Slavova, T. (1989). Preslavska redaktsiia na Kirilo-Metodieviia starobŭlgarski evangelski prevod. In Kirilo-Metodievski studii (Vol. 6, pp. 15–129). Sofiia: Izdatelstvo na BAN.

Sreznevskiĭ, I. I. (1893–1903). Materialy dlia slovaria drevnerusskogo iazyka po pis’menym pamiatnikam (Vols. 1–3). Sankt-Peterburg: Izdanie Otdeleniia russkogo iazyka i slovesnosti Imp. AN.

Sreznevskiĭ, I. I. (1989). Slovar’ drevnerusskogo iazyka (Vols. 1–6). Moskva: kniga. (Reprint)

Stanchev, K. (1985). Za khudozhestvenata spetsifika na starobŭlgarskata literatura. In K. Stanchev, Stilistika i zhanrove na starobŭlgarskata literatura (рр. 5–21). Sofiia: DI “Narodna prosveta”.

Stoianova, G. (1996). Za termina na pouchitelnite slova na Petŭr Chernorizets i bibleĭskite tsitati v tiakh. In Medievistichni izsledvaniia v pamet na Peĭo Dimitrov (рр. 149–159). Shumen: Universitetsko izdatelstvo “Episkop Konstantin Preslavski”.

Stoianova, G. (2002). Bibleĭskite tsitati v TSŭrkovnoto skazanie. In Preslavska knizhovna shkola (Vol. 6, pp. 114–123). Shumen: Universitetsko izdatelstvo “Episkop Konstantin Preslavski”.

TSeĭtlin, R. M., Vecherka, R., & Blagova, Ė. (Eds.). (1994). Staroslavianskiĭ slovar’ (Po rukopisiam Х–ХI vv.). Moskva: “Russkiĭ iazyk”.

Velkovska, E. (1982). Belezhki vŭrkhu bibleĭskite tsitati v “Pokhvalno slovo za Kiril ot Kliment Okhridski“. Starobŭlgarska literatura, (12), 64–69.

Vŭrbanova, P. (2006). Povtariashtite se evangelski tsitati v Pandektite na Antiokh. In Preslavska knizhovna shkola (Vol. 9, pp. 135–159). Shumen: Universitetsko izdatelstvo “Episkop Konstantin Preslavski”.

CONSULTED EDITIONS OF WRITTEN MONUMENTS

Aitzetmüller, R. (1958–1975). Das Hexaemeron des Exarchen Johannes (MLSDV) (Vols. 1–7). Graz: Akademische Druck- und Verlagsanstalt.

Altbauer, M. (1971). Psalterium Sinaiticum: An 11th-century glagolitic manuscript from St. Catherine’s Monastery, Mt. Sinai. Skopje: MANU.

Amfilokhiĭ, arkhim. (1882–1883). Chetveroevangelie Galichskoe 1144 goda, slichennoe s drevleslavianskimi rukopisnymi Evangeliiami XI–XVII vekov i pechatnymi: Ostrozhskim 1571-go i Kievskim 1788 godov i s grecheskim Evangel’skim tekstom 835 goda, slichennym s grecheskimi Chetveroevangeliiami X i XI vekov grafa Orlova-Davydova i s raznochteniiami, vybrannymi preosviashchennym Porfiriem iz Evangeliĭ Imperatorskoĭ Publichnoĭ biblioteki v S.-Peterburge i pechatnym 1757 goda, izd. Reĭnektsiia. i 1854 goda, izd. Tishendorfa (Vols. 1–3). Moskva: Tipografiia Snegireva.

Amfilokhiĭ, arkhim. (1885–1888). Drevneslavianskiĭ Karpinskiĭ Apostol ХІІІ v. s grecheskim tekstom 1072 goda, slichennyĭ po drevnim pamiatnikam slavianskim ХІ–ХV v. s raznochteniiami grecheskimi, zaimstvovany iz Novogo zaveta, izdaniia Reĭnektsiia 1747 goda (Vols. 1–4). Moskva.

Begunov, I. K. (1973). Kozma Presviter v slavianskikh literaturakh. Sofiia: BAN.

Beneshevich, V. N. (1907). Drevneslavianskaia kormchaia XIV titulov bez tolkovaniia (Vol. 1). Sankt-Peterburg: Tipografiia Imp. Akademii nauk.

Beneshevich, V. N. (1987). Drevneslavianskaia kormchaia XIV titulov bez tolkovaniia (Vol. 2). (I. K. Begunov, I. S. Chichurov, I. N. Shchapov pod obshch. ruk. I. N. Shchapova, Eds.). Sofiia: Izdatel’stvo AN SSSR/ BAN.

Blahova, E., & Hauptova, Z. (Eds.). (1990). Strumički (Makedonski) apostol: Kirilski spomenik od ХIII vek. Skopje: MANU.

Bogdanović, D. (1981). Matičin apostol. Beograd: SANU – Narodna Biblioteka Srbije – Matica Srpska.

Budilovich, A. S. (1875). XIII slov Grigoriia Bogoslova v drevneslavianskom perevode po rukopisi Imperatorskoĭ Publichnoĭ biblioteki XI v. Sankt-Peterburg: Izdanie Otdeleniia russkogo iazyka i slovesnosti Imp. AN.

Chudovskaia psaltyr’ (GIM, Chud. 7). (n.d.). Manuskript. Retrieved 21 April 2016, from http://mns.

udsu.ru/mns/portal.main?p1=8&p_lid=2

Dogramadzhieva, E., & Raĭkov, B. (1981). Banishko evangelie: Srednobŭlgarski pametnik ot XIII v. Sofiia: BAN.

Duĭchev, I. (1968). Bolonski psaltir: Bŭlgarski knizhoven pametnik ot XIII vek. Sofiia: BAN.

Evangelie aprakos polnyĭ (“Mstislavovo evangelie”). (n.d.). Retrieved 12 April 2016, from http://

www.manuscripts.ru/gospel/SK_51.html

Il’inskiĭ, G. A. (1912). Slepchenskiĭ apostol ХII veka. Moskva: Tip. G. Lissnera i D. Sobko.

Istrin, V. (1920). Knigi vremennyia i obraznyia Georgiia Mnikha: Khronika Georgiia Amartola v drevnem slavianorusskom perevode (Vol. 1). Petrograd: ORIAS RAN.

Istrin, V. (1972). Knigi vremennyia i obraznyia Georgiia Mnikha: Khronika Georgiia Amartola v drevnem slavianorusskom perevode (2nd ed., Vol. 1). München. (Slavische Propyläen, 135)

Jagić, V. (1879). Quattuor evangeliorum codex glagoliticus, olim Zographensis, nunc Petropolitanus. Berolini: Apud Weidmannos. Retrieved 12 April 2016, from https://archive.org/details/

quattuorevangeli00jagiuoft

Jagić, V. (1883). Quattuor evangeliorum versionis palaeoslovenicae codex Marianus glagoliticus – Pamiatnik glagolicheskoĭ pis’menosti. Mariinskoe chetveroevangelie

s primechaniami i prilozheniami. St. Peterburg: Izdanie ORIAS AN.

Kałužniacki, E. (1896). Actus epistolaeque apostolorum palaeoslovenice ad fidem codicis Christinopolitani saeculo XII scripti. Vindobonae: Apud Caroli Gerold Filium.

Kul’bakin, S. M. (1907). Okhridskaia rukopis’ Apostola kontsa ХII v. Sofiia: Izd. na Arkheografskata komisiia pri Ministerstvoto na narodnoto prosveshtenie. (Bŭlgarski starini, 3)

Miklosich, F. (1853). Apostolus e codice monaster ii Šišatovac. Vindobonae: Apud Guilelmum Braumüller.

Mirchev, K., & Kodov, K. (1965). Eninski apostol: Starobŭlgarski pametnik ot ХI v. Sofiia: BAN.

Mushinskaia, M. M., Mishina, E. A., & Golyshenko, V. S. (2008). Izbornik 1076 g. (Vols. 1–2). Moskva: Otdelenie istoriko-filologicheskikh nauk RAN.

Nestle–Aland Novum Testamentum Graece. (n.d.). Retrieved 21 April 2016, from http://www.

nestle-aland.com/en/the-28-edition

Paleia Tolkovaia. (n.d.). Retrieved 14 April 2016, from http://old.stsl.ru/manuscripts/book.

php?col=1&manuscript=038

Pavlova, R. et al. (1991). Simeonov sbornik (po Svetoslavoviia prepis ot 1073 g.): Izsledvaniia i tekst (Vol. 1). Sofiia.

Pogorelov, V. A. (1910). Chudovskaia psaltyr’ XI v.: Otryvok tolkovaniia Feodorita Kirrskogo na psaltyr’ v drevnebolgarskom perevode. In Pamiatniki staroslavianskogo iazyka (Vol. 3/1).

Sankt-Peterburg.

Popovski, J. (1989). The Pandects Of Antiochus. (Diss.). Amsterdam-Nijmegen. (Polata kŭnigopis’naia, 23–24).

Ribarova, Z., & Hauptova, Z. (1998). Grigorovičev parimejnik: Tekst so kritički aparat. Skopje: MANU.

Sadnik, L. (1967). Des hl. Johannes von Damaskus Ekthesis akribēs tēs orthodoxu pisteōs in der Übersetzung des Exarchen Johannes (Vol. 1). Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Sadnik, L. (1981). Des hl. Johannes von Damaskus Ekthesis akribēs tēs orthodoxu pisteōs in der Übersetzung des Exarchen Johannes (Vol. 2). Freiburg i. Br.: Weiher.

Sadnik, L. (1983a). Des hl. Johannes von Damaskus Ekthesis akribēs tēs orthodoxu pisteōs in der Übersetzung des Exarchen Johannes (Vol. 3). Freiburg i. Br.: Weiher.

Sadnik, L. (1983b). Des hl. Johannes von Damaskus Ekthesis akribēs tēs orthodoxu pisteōs in der Übersetzung des Exarchen Johannes (Vol. 4). Freiburg i. Br.: Weiher.

Septuaginta: The Geek Old Testament. (n.d.). Retrieved 12 April 2016, from http://www.ellopos.

net/elpenor/greek-texts/septuagint/chapter.asp?book=24&page=138

Velcheva, B. (1975). Dobromirovo evangelie: Bŭlgarski pametnik ot nachaloto na XII v. Sofiia: BAN.

Zaimov, Ĭ., & Kapaldo, M. (1982–1983). Suprasŭlski ili Retkov sbornik (Vols. 1–2). Sofiia: BAN.

Zhukovskaia, L. P. (1983). Aprakos Mstislava Velikogo. Moskva: Nauka.




Copyright (c) 2016 Татяна [Tatiana] Илиева [Ilieva]

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/