DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2016.014

Библейски топоси за изобразяване на жени-светици в южнославянските литератури през Средновековието

Радослава [Radoslava] Станкова [Stankova]

Abstract


Biblical Topoi in the representation of female saints in Medieval South Slavonic literatures

The theme of female sanctity in Orthodox Slavonic medieval texts is not a frequent subject of study. The article deals with the specific nature of female sanctity in hagiographic and hymnographic texts of South Slavonic literatures, examining texts dedicated to St. Paraskeva of Tarnovo (Paraskeve of Еpibatai), St. Philothea and St. Empress Theophano, whose relics were transferred in the thirteenth century to the then Bulgarian capital of Tarnovo. St. Paraskeva and St. Philothea are canonized as Reverend Saints, while Empress Theophano, not being a nun, is praised as a hermit.

The use of the same encomiastic model, namely – the interpretation of archetypal Christian cult of Theotokos the “city patroness,” is of crucial importance in shaping the liturgical cult of the three female saints. On the one hand, this is an interpretation of the Theotokos cult as a glorification of the mother’s womb; on the other hand, it represents the female saint as an “immaculate bride of Christ.” In all these cases one comes across the universal topoi representing sanctity (“luminary” and “torch,” “sun” and “star”). The second important circle of topoi is particularly specific to depictions of female sanctity: “lily,” “dove,” “swallow” and so forth. The third circle of topoi is connected with “masculine behaviour in a female body.” The text presents examples of topoi characteristic of each of these circles. Among universal topoi concerning Reverend Saints (male or female) are their angelic features. The biblical symbols used in depicting types of sanctity express most clearly hierarchy. Another topos which stands out in hagiographic portrayals is that of Heavenly Bridegroom and of female Saints as Christ’s immaculate Brides, guardians of purity, righteousness and immaculateness.

 

Biblijne toposy w wyobrażeniach świętych kobiet w literaturach południowosłowiańskich okresu średniowiecza

Temat świętości kobiet w średniowiecznych słowiańskich tekstach prawosławnych nie jest częstym przedmiotem badań. Artykuł poświęcony jest specyficznej naturze świętości kobiet w hagiografii i hymnografii literatur południowosłowiańskich. Analizie poddane zostały teksty poświęcone św. Paraskewie Tyrnowskiej, św. Filotei i św. księżniczce Teofano, których relikwie zostały w XIII wieku przeniesione do ówczesnej stolicy Bułgarii – Tyrnowa. Św. Paraskewa i św. Filotea zostały kanonizowane jako „wielebne święte”, a księżniczka Teofano, w związku z tym, że nie była zakonnicą, jest czczona jako pustelniczka.

Użycie tego samego modelu enkomiastycznego, a mianowicie interpretacji archetypowego chrześcijańskiego kultu Bogurodzicy jako patronki miasta, ma kluczowe znaczenie dla kształtowania liturgicznego kultu trzech świętych. Z jednej strony jest to interpretacja kultu Bogurodzicy jako gloryfikacji łona matki, z drugiej zaś, ukazuje święte jako „niepokalane oblubienice Chrystusa”. We wszystkich przypadkach występują także uniwersalne toposy reprezentujące świętość (m.in. kaganek, słońce i gwiazdy). Druga istotna grupa toposów jest szczególnie ważna dla przedstawienia świętości kobiet: lilie, gołąb, jaskółka itp. Trzeci krąg toposów jest związany z „męskim zachowaniem w żeńskim ciele”. W tekście zostały przedstawione przykłady typowe dla wszystkich tych kręgów. Wśród popularnych toposów używanych dla „wielebnych świętych” (mężczyzn i kobiet) pojawiają się także cechy anielskie. Biblijne symbole bardzo jasno wyrażają hierarchię w przedstawianiu typu świętości. W reprezentacjach świętych uwagę zwraca także topos Niebieskiego Oblubieńca i świętych kobiet jako Jego niepokalanych Oblubienic, strażniczek czystości, sprawiedliwości i niepokalania.


Keywords


biblical topoi; female saints; hagiography; hymnography

Full Text:

PDF (in Bulgarian)

References


Angusheva, A. (2013). Kultovete kŭm zhenite-svetitsi v srednovekovna Bŭlgariia: Dva komparativni prochita. In Svettsi i sveti mesta na Balkanite: Materiali ot mezhdunarodnata konferentsiia, Sofiia, 14–16 iuni 2012 (Vol. 2, Istoriia, kulturna antropologiia, izkustvoznanie, pp. 129–156). Sofiia: ITS “Boian Penev“. (Starobŭlgarska literatura, 48)

Atanasova, D. (2005). Sv. Tekla vŭv i prez ogledaloto na apostol Pavel. In Filologicheski izsledvaniia v chest na Klimentina Ivanova (pp. 263–274). Sofiia: ITS “Boian Penev“. (Starobŭlgarska literatura, 33–34).

Bart, R. (1995). Razdelenieto na ezitsite. Sofiia: “Nauka i izkustvo“.

Biliarski, I. (2004). Pokroviteli na tsarstvoto: Sv. tsar Petŭr i sv. Paraskeva-Petka. Sofiia: “Vulkan-4“.

Bogdanović, D. (1978). Katalog ćirilskih rukopisa manastira Hilandara. Beograd: SANU.

Christians, D. (2010). Topoi in liturgischen Hymnen zu Ehren heiliger Mönche. In Pĕnie mało Georgiiu: Sbornik v chest na 65-godishninata na prof. dfn Georgi Popov (pp. 210–225). Sofiia: ITS “Boian Penev“.

Georgieva, N. (1998). Sŭstavitelskata kontseptsiia na Bdinskiia sbornik, obrazovanite vladetelski sŭprugi i tekhnite knigi. In Medievistika i kulturna antropologiia: Sbornik v chest na 40-godishninata tvorcheska deĭnost na prof. Donka Petkanova (pp. 258–281). Sofiia: “Mnemozina“.

Hafner, S. (1974). Topika srednjovekovne srpske istoriografije kao elemenat kulturne i političke orijentacije. Prilozi za književnost, istoriju i folklor, 15(3–4), 167–183.

Ivanov, Ĭ. (1970). Bŭlgarski starini iz Makedoniia. Sofiia: BAN, “Nauka i izkustvo“. (Reprint of the ed. 1931)

Ivanova, K. (1980). Zhitieto na Petka Tŭrnovska ot Patriarkh Evtimiĭ (iztochnitsi i tekstologichni

belezhki). Starobŭlgarska literatura, 8, 13–36.

Ivanova, K. (1985). Bŭlgarski rŭkopisi i literaturni tvorbi ot ХІІІ i ХІV v. v sbirkata na TSetinskiia manastir. In Tŭrnovska knizhovna shkola (Vol. 4, Kulturnoto razvitie na bŭlgarskata dŭrzhava kraia na ХІІ–ХІV vek, pp. 47–63). Sofiia: Izdatelstvo na BAN.

Ivanova, K. (1988/1989). Srŭbska redaktsiia na sluzhbata za imperatritsa Teofana. Arkheografski prilozi, 10/11, 83–106.

Ivanova, K. (1992). Zhitie na Filoteia Temnishka. In Starobŭlgarska literatura: Entsiklopedichen rechnik (р. 168). Sofiia: “Petŭr Beron“.

Ivanova, K. (2008). Bibliotheca Hagiographica Balcano-slavica. Sofiia: AI “Prof. Marin Drinov“.

Ivanova, K. (Ed.). (1986). Stara bŭlgarska literatura (Vol. 4, Zhitiepisni tvorbi). Sofiia: “Bŭlgarski pisatel“.

Kaluzhniatski, E. (2011). Sŭchineniia na bŭlgarskiia patriarkh Evtimiĭ (1375–1393). (D. Kenanov, Preface & Annex). Veliko Tŭrnovo: PIK, Universitetsko izdatelstvo “Sv. Kiril i Metodiĭ“.

Kałužniacki, Е. (Ed.). (1901). Werke des Patriarchen von Bulgarien Euthymius (1375–1393): Nach den besten Handschriften herausgegeben. Wien: Carl Gerold’s.

Kotseva, E. (1995). Tekstove “izobraziavashti“ sv. Bogoroditsa v slavianskata knizhnina ot Х–ХІV v. In Renesansŭt i Bŭlgariia (рр. 247–271). Sofiia: “Geia – libris“.

Kozhukharov, S. (1971). Neizvestno proizvedenie na starobŭlgarskata poeziia. Starobŭlgarska literatura, 1, 289–322.

Kozhukharov, S. (1983). Novootkrita poetichna tvorba ot ХIII v., posvetena na Filoteia Temnishka. Literaturna istoriia, 11, 54–59.

Kozhukharov, S. (1987). Bŭlgarskata literatura prez ХIII vek. In Bŭlgarskata literatura i knizhnina prez ХIII v. (рр. 25–37). Sofiia: “Bŭlgarski pisatel“.

Kozhukharov, S. (2004). Problemi na starobŭlgarskata poeziia. Sofiia: ITS ‘Boian Penev“.

Mineva, E. (2005). Pet khimnografski tvorbi za sv. Petka Tŭrnovska. Sofiia: “Iztok-Zapad“.

Naumov, A. (1983). Ukazatel’ nachal bibleĭskikh stikhov, vyborochno upotrebliaemykh v tserkovnoslavianskom bogosluzhenii. Polata kŭnigopis’naia, 7, 57–76.

Naumov, A. (1995). Srednevekovaia literatura i bogosluzhenie. Recerche slavistische, 42, 49–59.

Pavlova, R., & Zheliazkova, V. (1999). Stanislavov (Lesnovski) prolog ot 1330 godina. Veliko

Tŭrnovo: “Faber“.

Petkanova, D. (2000). Srednovekovna literaturna simvolika. Sofiia: Vreme.

Petrova, M. (2008). I͡Est′ bo drugaia muchenitsa Khrista radi, ei zhe pětiie i khvala v′zdě obrětaet′ se: Once again on the cult and hagiographic texts about St Paraskeve/ Petka of Rome in the South-Slavic Middle Ages. Scripta & e-Scripta, 6, 325–350.

Petrova, M. (2008). Za kulta i agiografskata traditsiia na sv. Marina. In Khristiianska agiologiia i narodni viarvaniia (Sbornik v chest na st.n.s. Elena Kotseva) (рр. 134–154). Sofiia: “Iztok–Zapad“.

Popović, D. (2005). Relikvije svete Petke. Gloria Bulgariae – Gloria Serviae. In Bŭlgariia i Sŭrbiia v konteksta na vizantiĭskata tsivilizatsiia: Sbornik statii ot bŭlgaro-srŭbski simpozium (pp. 165–191). Sofiia: AI “Marin Drinov“.

Pratch, T. (2005). Der hagiographische Topos: Griechiesche Heiligenviten in mittelbyzantinischer

Zeit. Berlin: Walter de Gruyter. (Millennium-Studien zur Kultur und Geschichte des ersten Jahrtausends n. Chr., 6)

Rudi, T. R. (2005). Topika russkikh zhitiĭ (voprosy tipologii). In S. A. Semiachko & T. V. Rudi (Eds.), Russkaia agiografiia: Issledovaniia. Publikatsii. Polemika (рр. 59–101). Sankt-Peterburg: “Dmitriĭ Bulanin“.

Sergiĭ, arkhim. (1997). Polnyĭ mesiatseslov Vostoka (2nd ed., Vol. 2/1, Sviatoĭ Vostok). Vladimir: Tipo-Litografiia V. A. Parkova. (Reprint of the ed. 1901).

Shivarov, N. (Ed.). (1995). Rechnik na bibleĭskite simvoli. Sofiia: “Nov chovek“.

Stankova, R. (2006). Sluzhbi za sveta Petka v bŭlgarski i srŭbski rŭkopisi ot ХІІІ do ХV vek. Arkheografski prilozi, 28, 105–122.

Stankova, R. (2008). Vidinska sluzhba za sv. Petka Tŭrnovska. In Khristiianska agiologiia i narodni viarvaniia: Sbornik v chest na st.n.s. Elena Kotseva (рр. 105–122). Sofiia: “Iztok-Zapad“.

Stankova, R. (2010/2011). Prolozhnite zhitiia za sv. Paraskeva Epivatska (Petka Tŭrnovska) v iuzhnoslavianski prepisi ot ХІV–ХV v. Starobŭlgarska literatura, 43–44, 167–182.

Stankova, R. (2012). Kult i khimnografiia: Sluzhbi za mestni iuzhnoslavianski i balkanski svettsi v rŭkopisi ot ХІІІ–ХV v. Sofiia: AI “Prof. Marin Drinov“.

Subotin-Golubović, T. (1989). Nova služba sv. Ahiliju Lariskom. Zbornik radova Vizantološkog instituta, 27–28, 149–175.

Subotin-Golubović, T. (2002). Beogradski prepis Јeftimijeve službe carici Teofano. In Slovensko

srednjovekovno nasleđe (рр. 617–635). Beograd: “Čigoja“.

Syrku, P. A. (1900). Evfimiia patriarkha Ternovskogo Sluzhba prepodobnoĭ tsaritse Teofane: Po rukopisi ХІV veka Khilendarskogo monastyria na Afone. Sankt-Peterburg: n.p.

Todorov, T. (2000). Semiotika. Retorika. Stilistika. Sofiia: “Sema – R. Sh.“.

Tomova, E. (Ed.). (1994). Zheni svetitsi v iztochnoto pravoslavie. Sofiia: “Karina M“.

Trifonova, R. (2002). Srŭbski prepis na naĭ-rannata sluzhba za sv. Petka Tŭrnovska. In Tŭrnovska knizhovna shkola (Vol. 7, Tŭrnovskata knizhovna shkola i khristiianskata kultura v Iztochna Evropa, рр. 181–198). Veliko Tŭrnovo: UI “Sv. Kiril i Metodiĭ“.

Trifunovič, D. (1974). Azbučnik srpskih srednjovekovnih književnih nojmova. Beograd: “Vuk Karadžić“.




Copyright (c) 2016 Радослава [Radoslava] Станкова [Stankova]

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/