DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2016.27

Pamięć o granicach. Demarkacyjna produktywność Wodzic w mijackich wsiach Bituše i Ehloec

Joanna Rękas

Abstract


Memory of the borders: The demarcation productivity of Vodici in the Mijaci - inhabited Macedonian villages of Bituše and Ehloec

The main aim of this article is to present ways of expressing the inner (religious) and exter­nal (ethnic) social boundaries of Mijaks, as they appear during the celebration of the festival of Epiphany (Revelation of Lord / Baptism of Christ in the Jordan / Vodici) in the villages of Bituše and Ehloec (Western Macedonia). The realization of this goal is based on the notion of the demarcation productivity of Vodici, developed based on Nikita Ilyich Tolstoy’s theory of ritual codes, with its semiotic foundations of Yuri Lotman’s signifying elements; insights concerning the relationship between rituals and social boundaries made by Anthony Cohen and Macin Lubaś; Clifford Geertz’s observations on the ritual ignorance of newly-created urban social patterns; the notions of collective memory of religious groups of Maurice Halbwachs; Paul Connerton’s commemorative ceremonies and the concept of media of memory, developed by Jan Assmann, Astrid Erll and others. The sources of analysis are the results of my fieldwork, i.e. participant observation and in-depth interviews (primary sources, 2012–2014), carried out in the mentioned villages, as well as secondary sources: printed materials, manuscripts, as well as audio and video recordings.

 

Pamięć o granicach. Demarkacyjna produktywność Wodzic w mijackich wsiach Bituše i Ehloec

Podstawowym celem artykułu jest przedstawienie sposobów ekspresji wewnętrznych (różnowierczych) i zewnętrznych (etnicznych) granic społecznych Mijaków, ujawniających się podczas obchodów święta Epifanii (Objawienie Pańskie/Chrzest Chrystusa w Jordanie/ Wodzice) we wsiach Bituše i Ehloec (zachodnia Macedonia). Realizację tego zamierzenia autorka opiera na demarkacyjnej produktywności Wodzic, wypracowanej w oparciu o teorie: kodów obrzędowych Nikity Ilicza Tołstoja z jej semiotycznymi fundamentami elementów znaczących Jurija Łotmana; zależności między obrzędami a granicami społecznymi Anthony Cohena i Marcina Lubasia; rytualnej ignorancji nowo powstałych miejskich wzorów społecz­nych Clifforda Geertza; pamięci zbiorowej grup religijnych Maurice Halbwachsa; ceremonii upamiętniających Paula Connertona oraz mediów pamięci Jana Assmanna, Astrid Erll i in. Źródłami analiz są wyniki własnych badań terenowych, tj. obserwacji uczestniczącej oraz wywiadu pogłębionego (źródła wytworzone, 2012–2014), przeprowadzonych we wspomnianych miejscowościach, a także materiały zastane, drukowane, rękopisy, zapisy audio i audio-video.


Keywords


Vodici; Macedonia; Mijaci; Brsjaci; commemorative ceremonies; collective memory; Paul Connerton

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Appadurai, A. (2005). Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji. (Z. Pucek, Trans.). Kraków: Universitas.

Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych. (A. Kryczyńska-Pham, Trans.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Atanasovska, F., & Bocev, V. (1992). Nekoi magiski elementi vo izveduvanjeto na običaјot Vodici vo seloto Bituše. Etnolog: Spisanie na Združenieto na etnolozite na Makedoniјa, 1(1).

Barański, J. (2010). Etnologia i okolice. Eseje antyperyferyjne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Bartmiński, J. (1996). Słownik stereotypów i symboli ludowych (Vol. 1, Kosmos: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie). Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Filologii Polskiej.

Bauman, R. (2010). Sztuka słowa jako performance. (G. Godlewski, Trans.). In P. Czapliński (Ed.), Literatura ustna (pp. 202–231). Gdańsk: słowo/obraz terytoria,.

Bourdieu, P. (2001). Language and symbolic power. (G. Raymond & M. Adamson, Trans., J. B. Thompson, Ed.). Oxford: Polity Press.

Burzyńska, A., & Markowski, M. P. (2007). Teorie literatury XX wieku. Podręcznik. Kraków: Wydawnictwo Znak.

Cohen, A. (2001). The symbolic construction of community. London: Routledge. Taylor & Francis.

Connerton, P. (2012). Jak społeczeństwa pamiętają. (M. Napiórkowski, Trans.). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Cviјić, Ј. (2000). Balkansko Poluostrvo. Sabrana dela (Vol. 2). (V. Čubrilović et al., Eds.). Boegrad: SANU: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.

Edensor, T. (2004). Tożsamość narodowa, kultura popularna i życie codzienne. (A. Sadza, Trans.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Eriksen, T. H. (2013). Etniczność i nacjonalizm. Ujęcie antropologiczne. (B. Gutowska-Nowak, Trans.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Erll, A. (2009). Literatura jako medium pamięci zbiorowej. (M. Saryusz-Wolska, Trans.). In M. Saryusz-Wolska (Ed.), Pamięć zbiorowa i kulturowa: Współczesna perspektywa niemiecka (pp. 211–247). Kraków: Universitas.

Fidanoski, T. (2006). Bituše. Praznici, tradicii, veruvanja. Kumanovo: Makedonska riznica.

Filipović, M. (1937). Etničke prilike u Јužnoј Srbiјi. In A. Јovanović (Ed.), Spomenica dvadesetpetogodišnjice oslobođenja Južne Srbiјe 1912–1937 (pp. 387–497). Skoplje: Štampariјa južna Srbiјa.

Geertz, C. (2005). Interpretacja kultur. Wybrane eseje. (M. M. Piechaczek, Trans.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Gennep, A. (2006). Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii. (B. Biały, Trans.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Gerazova, I. (2007). Sovremenata sostoјba na praznuvanjeto na Vodici vo seloto Bituše (Unpublished master’s thesis under the supervision of doc. d-r doc. d-r. Mirjana Mirčevska). Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”, Prirodno-matematički fakultet, Institut za etnologija i antropologija.

Goff, J. (2007). Historia i pamięć. (A. Gronowska & J. Stryjczyk, Trans.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Goody, J. (2006). Logika pisma a organizacja społeczeństwa. (G. Godlewski, Trans.). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Halbwachs, M. (2008). Społeczne ramy pamięci. (M. Król, Trans.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

IAstrebov, I. S. (1889). Obychai i pesni turetskikh Serbov (2nd enlarged ed.). S. Peterburg.

Ivanovski, I. (2002). Vodici vo Bituše. Bituše: Vesnik na Združenieto za zaštita i revitalizaciјa na seloto, 4(4).

Jurkowski, H. (1998). Lalki w rytuale. Konteksty: Polska Sztuka Ludowa, 52(2), 35–45.

Kellog, R. (2010). Literatura ustna. (P. Czapliński, Trans.). In P. Czapliński (Ed.), Literatura ustna (pp. 57–74). Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Konstantinov, M. (1992). Makedonci. Narodite na svetot (Vol. 6). Skopјe: Maring.

Kŭnchov, V. (1996). Makedoniia: Etnografiia i statistika (2nd phototypic ed.). Sofiia: Akademichno izdatelstvo “Prof. Marin Drinov”.

Lichaczow, D. (1972). Czas artystyczny w folklorze. (H. Walińska, Trans.). Literatura Ludowa, 16(2), 31–44.

Lubaś, M. (2011). Różnowiercy. Współistnienie międzyreligijne w zachodniomacedońskiej wsi: Studium z zakresu antropologii społeczno-kulturowej. Kraków: Nomos.

Łotman, J. (1984). Struktura tekstu artystycznego. (A. Tanalska, Trans.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Ługowska, J. (2002). Tekst a gatunek. In A. Maniecki & V. Wróblewska (Eds.), Genologia literatury ludowej: Studia folklorystyczne (pp. 11–19). Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Miodyński, L. (2008). Syndrom ginącej wsi a geokulturowa więź Macedończyków. In M. Bogusławska & G. Szwat-Gyłybowa (Eds.), Bunt tradycji – tradycja buntu. Księga dedykowana Profesorowi Krzysztofowi Wrocławskiemu (pp. 249–261). Warszawa: Instytut Slawistyki Zachodniej i Południowej Uniwersytetu Warszawskiego.

Mirčevska, M. (2007). Verbalni i neverbalni etnički simboli vo Gorna Reka. Skopje: Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij”, Prirodno-matematički fakultet, Institut za etnologija i antropologija.

Nowik, E. (1993). Szamanizm syberyjski. Obrzęd i folklor. Próba porównania struktur. (I. Borowik, L. Parczewska, & A. Szyjewski, Trans.). Kraków: Nomos.

Obrębski, J. (2006). Social structure and ritual in a Macedonian village. Sprawy Narodowościowe, (29), 286–295.

Palikruševa, G. (1975). Kumstvoto i pobratimstvoto na sveti Јovan. Makedonski folklor, 8(15–16).

Panov, M. (1998). Enciklopedija na selata vo Republika Makedonija: Geografski, demografski, i agrarni obeležja. Skopje: Leksikografija. Lexicography.

Petreska, V. (1998). Proletnite običai, obredi i veruvanja kaj Mijacite. Skopje: Institut za folklor “Marko Cepenkov”.

Popis na naselenieto vo Republika Makedonija. (2002). Skopje: Državen zavod za statistika.

Popovski, A. (1975). Vodičarskite običai i pesni vo s. Bituše (Reka). Makedonski folklor, 8(15–16).

Renkas, Ј. (2013). Zbor – gest – tekst. Prilog vo proučuvanjeto na obredno-običajniot kompleks na praznikot Bogojavlenie vo seloto Bituše. Spektar, 31(61), 174–195.

Rękas, J. (2015). Prilog proučavanju narativnog koda godišnjih usmenih rituala: Na temelju verbalnog koda obredno-običajnog kompleksa Vodica u Makedoniji. Anafora – časopis za znanost o književnosti, 2(2), 197–227.

Smiljanić, T. (1925). Mijaci, Gorna Reka i Mavrovo Pole. Srpski etnografski zbornik, 35 (Naselja i poreklo stanovništva, 20).

Smiljanić, T. (1935). Kičevija. Srpski etnografski zbornik, 41 (Naselja i poreklo stanovništva, 28).

Suleјmanoski, A. (n.d.). Slavenje na praznikot Vodici vo selo Bituše. Pečati: Reprint.

Sztompka, P. (2012). Socjologia. Analiza społeczeństwa. Kraków: Znak.

Tolstoј, N. I. (1995). Sekundarna funkcija obrednog simbola. In N. I. Tolstoј, Jezik slovenske kulture (pp. 141–160). Niš: Prosveta.

Tomić, S. (1923). Skoplje – Tetovo – Gostivar – Mavrovo – Galičnik. Bratstvo, 17, 215–229.

Tomovski, K., Palikruševa, G., & Krsteva, A. (Eds.). (1996). Etnologija na Makedoncite. Skopje: MANU.

Topuzoski, R. (2002). Bituški vodičarski praznuvanja. Bituše: Vesnik na Združenieto za zaštita i revitalizaciјa na seloto, 4(4).

Traĭchev, G. (1941). Kniga za Miiatsitě. Istorichko-geografski ocherk. Sofiia: Pechatnitsa P. Glushkov.

Veličkovska, R. (2009a). Kartografiranjeto i arealnite istražuvanja vo etnomuzikologiјata. Skopјe: Institut za folklor “Marko Cepenkov”.

Veličkovska, R. (2009b). Muzičkite diјalekti vo makedonskoto tradicionalno narodno peenje: Obredno peenje. Skopјe: Institut za folklor “Marko Cepenkov”.

Żółkiewski, S. (1977). Przedmowa. In E. Janus & M. R. Mayenowa (Eds.), Semiotyka kultury (pp. 5–64). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.




Copyright (c) 2016 Joanna Rękas

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/