DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2016.015

Св. Симеон – вечният владетел на сърбите

Нина [Nina] Гагова [Gagova]

Abstract


St. Simeon – the eternal ruler of the Serbs

The article discusses the development of the cult of St. Simeon (Stefan Nemanja, ca. 1113–1199) in the thirteenth century as a core of the ruler’s ideology and a mirror of the political changes in Serbia. The main task is to discover when, how and why the founder of the Nemanidi dynasty became the first and eternal ruler of the Serbs, analyzing the choice of the biblical motifs and quotations in the introductions and in a number of other selected places in the main ideological texts of the period: two Hilandar Monastery charters, one written from the Grand Zhupan Stefan Nemanja himself in 1198, the other – written in 1207/8 by his son, Stefan the First-Crowned as well as three Vitae of St. Simeon, written by his sons St. Sava and St. Stefan and by the Hilandar’s hegumenos Domentian. The study applies the approach of biblical thematic clues, proposed by Ricardo Picchio, hitherto unused for these sources, and takes into consideration also some results obtained through the investigation of early Slavic Orthodox texts from the point of view of the same concept.

One conclusion which was arrived at is that the same tradition of biblical exegesis con­cerning the concepts of the Unfailing Mercy and Continuity of the Apostleship and the motifs of Conversion/New Nations and the Blessed Generation of the Upright, is consistently used in Serbian text for the same purpose – the affirmation of one’s own saints and, through their cults, confirmation of own “institutions of salvation” (ruling dynasty, church organization, liturgical language) as proceeding directly from God. In the three Vitae of St. Simeon different inherited models and patterns are adopted, corresponding to different versions of Ideal Ruler and of legitimization in changing political circumstances in Serbia and in European South-East in the thirteenth century. The last version, long lasting in Serbian political ideology, can be found in Domentian’s Vita (1265), commissioned by the grandson of St. Simeon, Urosh I (1243–1276) to re-confirm the legitimacy of his reign and the independence of the Serbian state after the reconquest of Constantinople in 1261. In this Vita, St. Simeon is presented as the First and Eternal Ruler of the Serbs through development of apostolic connotations in his cult, based on the concept of Unfailing Mercy, with an addition of the motifs of the Conversion/New Nations and the Blessed Generation of the Upright. As a result, St. Simeon becomes the True Baptizer of the Serbs and the First Subject of the Covenant made between God and Serbs ensuring their Salvation through the Christian Rule.

 

Św. Symeon – wieczny władca Serbów

Tematem artykułu jest rozwój kultu św. Symeona w XIII wieku jako jądra ideologii władzy i lustra przemian politycznych w Serbii. Głównym zadaniem jest odpowiedź na pytanie, kiedy, jak i dlaczego założyciel dynastii Nemanjiciów stał się pierwszym i wiecznym władcą Serbów. Analizie poddane zostały wybrane motywy i cytaty biblijne, zawarte we wstępach do głównych tekstów ideologicznych pochodzących z omawianego okresu – Karty Chilandarskie opubliko­wane przez wielkiego żupana Stefana Nemanję (św. Symeona) w 1198 roku i jego syna Stefana Pierwszego Koronowanego w 1207/1208, a także trzy Żywoty św. Symeona napisane przez jego  synów: Sawę i Stefana oraz chilandarskiego mnicha Domentiana. W artykule zastosowano nieużywane dotąd w badaniu takich źródeł podejście zaproponowane przez Ricardo Picchio, a także uwzględniono wyniki badań nad wczesnymi tekstami pochodzącymi z obszaru Slavia Orthodoxa, a prezentującymi podobny punkt widzenia.

Z przeprowadzonej analizy wynika, że serbskie teksty mówiące o Nieustającym Miłosier­dziu, Continuum Apostolstwa, a także Konwersji/Nowym Narodzie i Błogosławionym rodzie sprawiedliwych odwołują się do tej samej tradycji biblijnej egzegezy i stosują ją w podobnym celu, a mianowicie afirmacji własnych świętych i legitymizacji – za pomocą ich kultu – wła­snych „instytucji zbawczych” (rządzącej dynastii, organizacji kościelnej, języka liturgii) jako danych bezpośrednio od Boga. W trzech żywotach św. Symeona zaadaptowano trzy różne modele i wzory korespondujące z różnymi modelami Idealnego Władcy i strategiami legity­mizacji w zmieniających się okolicznościach politycznych w XIII wieku w Serbii oraz Europie południowo-wschodniej. Ostatni wariant, żywotny w serbskiej ideologii politycznej, można odnaleźć w żywocie napisanym przez Dometiana (1265), a zamówionym przez wnuka św. Symeona, Uroša I (1243–1276), w celu ponownego potwierdzenia zasadności jego panowania oraz niezależności państwa serbskiego po podboju Konstantynopola w 1261 roku. Św. Symeon został w nim zaprezentowany jako Pierwszy i Wieczny Władca Serbów dzięki rozwinięciu konotacji apostolskich w jego kulcie, opartym na koncepcji Nieustającego Miłosierdzia. Dodano tu także motywy Konwersji/Nowego Narodu i Błogosławionego Rodzaju Sprawie­dliwych. W rezultacie św. Symeon staje się Prawdziwym Chrzcicielem Serbów i Pierwszym Wykonawcą Przymierza ustanowionego między Bogiem a Serbami dla ich zbawienia przez regułę chrześcijańską.


Keywords


Middle Ages; Serbia; hagiography; political ideology; biblical quotations

Full Text:

PDF (in Bulgarian)

References


Babić, G., Korać, V., & Ćirković, S. (1986). Studenica. Beograd: Jugoslovenska revija.

Bibliia ili Sveshtenoto Pisanie na Stariia i Noviia Zavet: Viarno i tochno prevedeno ot originala. (1924). Sofiia: Pridvorna pechatnitsa.

Blagojević, M. (1998). Arhiepiskop Sava – Vožd otačastva. In S. Ćirković (Еd.), Sveti Sava u srpskoј istoriji i tradiciji (pр. 63–74). Beograd: SANU.

Bogdanović, D. (1980). Istorija stare srpske književnosti. Beograd: Srpska književna zadruga.

Bonchev, A. (2002). Rechnik na tsŭrkovnoslavianskiia ezik (Vol. 1). Sofiia: NBKM.

Bonchev, A. (2012). Rechnik na tsŭrkovnoslavianskiia ezik (Vol. 2). Sofiia: NBKM.

Boris i Gleb. (n.d.). In Pravoslavnaia ėntsiklopediia. Retrieved 12 March 2016, from http:// www.pravenc.ru/text/153171.html

Brodzhi-Berkof, D. (1987). “Zhitie Ilariona Meglenskogo” Evfimiia Ternovskogo: Struktura teksta i literaturnye printsipy. In Vtori mezhdunaroden kongres po bŭlgaristika, Sofiia, 1986: Dokladi (Vol. 11, pр. 123–143). Sofiia: BAN.

Bubalo, Đ. (2009). Dali su kralj Stefan Prvovenčani i njegov sin Radoslav bili savladari? Zbornik radova Vizantološkog instituta, 46, 201–227.

Bubalo, Đ. (2010). Kada је veliki župan Stefan Nemanić izdao povelju manastiru Hilandaru? Stari srpski arhiv, 9, 233–241.

Ćirković, S. (1998). Sveti Sava između Istoka i Zapada. In S. Ćirković (Ed.), Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji (pр. 27–37). Beograd: Balkanološki institut SANU.

Ćirković, S. (Ed.). (1981). Istorija srpskog naroda (Vol. 1). Beograd: Srpska književna zadruga.

Ćorović, V. (1921). Domentijan i Danilo. Prilozi za književnost, јezik, istoriju i folklor, (1), 21–33.

Ćorović, V. (1936). Međusobni odnošaj biografija Stevana Nemanje. In Svetosavski zbornik (Vol. 1: Rasprave, pр. 3–40). Beograd: Srpska Kraljevska Akademija.

Cvetković, B. (1998). Studenički eksonarteks i kralj Radoslav: Prilog datovanja. Zbornik radova Vizantološkog instituta, 37, 75–86.

Cvetković, B. (2013). Sv. Sava i program živopisa u Mileševi: Prilozi istražuvanja. In P. Vlahović et al. (Ed.), Međunarodni naučni skup Osam vekova manastira Mileševe: Zbornik radova. (Vol. 1, pp. 311–328). Mileševa: Manstir Mileševa.

Dagron, Z. (2006). Imperatorŭt i Sveshtenikŭt: Etiud vŭrkhu vizantiĭskiia “tsezaropapizŭm“. Sofiia: AGATA-A.

Daničić, Đ. (1865). Žitija svetoga Simeuna i svetoga Save: Napisao Domentian. Beograd: u Državnoj štampariji.

Daničić, Đ. (1866). Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih: Napisao arhiepiskop Danilo i drugi. Zagreb: U Svetozara Galca u kom. (Reprint: Londo, 1972)

Dmitriev, L. A. (1987). Skazanie o Borise i Glebe. In Slovar’ knizhnikov i knizhnosti Drevneĭ Rusi (Pt. 1: XI – pervaia polovina XIV v.). (D. S. Likhachev, Ed.). Leningrad: Nauka. Retrieved 12 March 2016, from http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4603

Domentijan. (1988). Život svetoga Save i Život svetoga Simeona. (R. Marinković, Ed.). Beograd: Prosveta – SKZ.

Đorđević, I. (2008). Predstave svetih Borisa i Gljeba u Mileševi i srpsko-ruske veze prve polovine ХІІІ stoleća. In I. Đorđević, Studije srpske srednjovekovne umetnosti (pр. 101–116). Beograd: Zavod za udžbenike.

Đurić, V. J. (1981). Srpsko slikarstvo na vrhuncu. In S. Ćirković (Ed.), Istorija srpskog naroda (Vol. 1, pр. 408–430). Beograd: Srpska književna zadruga.

Dzhambeluka-Kossova, A. (1985). Zakonŭt i Blagodatta v Pokhvalno slovo za Kiril i Metodiĭ. Polata kŭnigopis’naia, (14–15), 109–121.

Ferjančić, B. (1989). Srbija i vizantijski svet u prvoj polovini ХІІІ veka (1204–1261). Zbornik radova Vizantološkog instituta, 27/28, 103–145.

Ferjančić, B., & Maksimović, L. (1998). Sveti Sava i Srbija između Epira i Nikeje. In S. Ćirković (Ed.), Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji (pр. 13–25). Beograd: Balkanološki institut SANU.

Georgieva, N. (1994). Žitieto na sv. Simeon ot Stefan Pŭrvovenchani i niakoi problemi na rannata pravoslavno-slavianska agiografiia. Starobŭlgarska literatura, (28–29), 86–92.

Georgieva, N. (1996). “Moĭseĭ i Aaron vŭ ĭereekhŭ ego…” ili tsarskata slovesna ikonografiia kato izraz na politicheskata ideologiia. In Bog i tsar v bŭlgarskata istoriia (pр. 174–180). Plovdiv: Khristo G. Danov.

Georgieva, N. (1997). Biblijski citati u žitijima srpskih vladara. Književna istorija, 19(101), 39–50.

Gil, D. (1997). Mit “izabranog naroda“ u staroj srpskoj književnosti. In Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 26/1 (pp. 97–102).

Ignatiĭ Bogonosets. (n.d.). In Pravoslavnaia ėntsiklopediia. Retrieved 12 March 2016, from http://www.pravenc.ru/text/293491.html

Ivanova-Mircheva, D. (Ed.). (1999). Starobŭlgarski rechnik (Vol. 1: A–N). Sofiia: Valentin Traianov.

Ivanova-Mircheva, D. (Ed.). (2009). Starobŭlgarski rechnik (Vol. 2: O–U). Sofiia: Valentin Traianov.

Kalić, Ј. (Ed.). (2000). Stefan Nemanja – sveti Simeon Mirotočivi: Istorija i predanje. Beograd: SANU.

Khunger, K. (2000). Imperiia na novo sredishte: Khristiianskiiat dukh na vizantiĭskata kultura. Sofiia: LIK.

Kliment Okhridski. (1970). Sŭbrani sŭchineniia (Vol. 1). ( B. Angelov, K. Kuev, & K. Kodov, Eds.). Sofiia: BAN.

Kliment Okhridski. (1973). Sŭbrani sŭchineniia (Vol. 3: Prostranni zhitiia na Kiril i Metodiĭ. (B. Angelov & K. Kodov, Eds.). Sofiia: BAN.

Kotkov, S. I. (Ed.). (1971). Uspenskiĭ sbornik ХІІ–ХІІІ vv. (O. A. Kniazevskaia, V. G. Dem’ianov, & M. V. Liapon, Prepared edition). Moskva: “Nauka”.

Kozhukharov, S. (2004). Neizvesten avtor, Sluzhba za tsar Petŭr. In S. Kozhukharov, Problemi na starobŭlgarskata poeziia (pр. 75–79). Sofiia: Institut za literatura, BAN.

Marjanović-Dušanić, S. (1991). Nemanjin naprsni krst: Iz naše stare insignologije. Zbornik Filozofskog fakulteta: Serija A: Istorijske nauke, 17 (Spomenica Branka Gavele), 203–215.

Marjanović-Dušanić, S. (1994). Vladarske insignije i državna simbolika u Srbiji od ХІІІ do ХV veka. Beograd: SANU.

Marjanović-Dušanić, S. (1997). Vladarska ideologija Nemanića: Diplomatička studija. Beograd: Srpska književna zadruga.

McDaniel, G. (1982–1983). On Hungarian-Serbian relations in the thirteenth century: Joan Angelos and Queen Jelena. Ungarn Jahrbuch, 12, 43–50.

Miljković, B. (2008). Žitija svetog Save kao izvori za istoriju srednjovekovne umetnosti. Beograd: Vizantološki institut SANU.

Miltenova, A. (Ed.). (2008). Istoriia na starobŭlgarskata literatura. Sofiia: Iztok-Zapad.

Minchev, G. (1985). Knizhoven pametnik i ritualen ezik. Palaeobulgarica, 9(4), 91–102.

Mulić, M. (1975). Srpski izvori “pletenija sloves“. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.

Mulich, M. (1968). Serbskie agiografy ХІІІ–ХІV vv. i osobennosti ikh stilia. Trudy Otdela drevnerusskoĭ literatury, 23, 127–143.

Naumow, A. (2013). Costantino il Grande nella letteratura serba antica. In F. Braschi & M. Di Salvo (Eds.), La figura di Costantino imperatore e l’ideologia imperiale nella storia culturale, religiosa, civile dei Paesi slavi (pp. 113–122). Milano: Accademia Ambrosiana – Biblioteca Ambrosiana. (Slavica Ambrosiana, 4).

Obolensky, D. (1988). Sava of Serbia. In D. Obolensky, Six Byzantine portraits (pр. 115–172). Oxford: Clardenon Press.

Ostrogorski, G. (1975). Srbija i vizantijska hijerarhija država. In O knezu Lazaru: Naučni skup u Kruševcu, 1971 (рр. 125–131). Beograd: Filozofski fakultet, Odeljenje za istoriju umetnosti.

Pavlović, L. (1965). Kultovi lica kod Srba i Makedonaca: Istorijsko-etnografska rasprawa. Smederevo: Narodni muzej Smederevo.

Petrovskiĭ, M. P. (1908). Ilarion, mitr. Kievskiĭ, i Domentian, ierom. Khilendarskiĭ. Izv. Otdeleniia russkogo iazyka i slovesnosti, 13(4), 81–133.

Picchio, R. (1973). Models and patterns in the literary tradition of medieval Orthodox Slavdom. In American contributions to the Seventh International Congress of Slavists, Warsaw, August 21–27, 1973 (Vol. 2, pр. 439–467). The Hague: Mouton.

Picchio, R. (1977). The function of biblical thematic clues in the literary code of “Slavia Orthodoxa“. Slavica Hierosolymitana, 1, 1–31.

Picchio, R. (1983). Levels of meaning in Old Russian literature. In American contributions to the Ninth International Congress of Slavists, Kiev, September 1983 (Vol. 2, рр. 357–370). Columbus: Slavica Publishers.

Pikio, R. (1993). Funktsiiata na bibleĭskite tematichni kliuchove v literaturniia kod na pravoslavnoto slavianstvo. In R. Pikio, Pravoslavnoto slavianstvo i starobŭlgarskata kulturna traditsiia (pр. 385–435). Sofiia: Universitetsko izdatelstvo “Sv. Kliment Okhridski”.

Pokhvalno slovo za Kiril. (1978). In P. Dinekov, K. Kuev, & D. Petkanova (Eds.), Khristomatiia po starobŭlgarska literatura (pр. 34–39). Sofiia: Nauka i izkustvo.

Popović, D. (1992). Srpski vladarski grob u srednjem veku. Beograd: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.

Popović, D. (1999–2000). Kult kralja Dragutina – monaha Teoktista. Zbornik radova Vizantološkog instituta, 38, 309–326.

Popović, D. (2000). O nastanku kulta svetog Simeona. In Ј. Kalić (Ed.), Stefan Nemanja – sveti Simeon Mirotočivi: Istorija i predanje (pр. 347–368). Beograd: SANU.

Popović, D. (2006). Pod okriljem svetosti: Kult svetih vladara i relikvija u srednjovekovnoj Srbiji. Beograd: Balkanološki institut SANU.

Radić, R. (2003). Georgije Akropolit i srbi. In T. Živković (Ed.), Kralj Vladislav i Srbija ХІІІ veka: Naučni skup 15–16 novembar 2000 g. (pр. 89–97). Beograd: Istorijski institut SANU.

Radojčić, S. (1934). Portreti srpskih vladara u srednjem veku. Skoplje: Muzej Јužne Srbije u Skoplju.

Radujko, M. (2000–2001). “Presto svetog Simeona”. Zograf, (28), 55–89.

Radujko, M. (2012). Blagoslov i venčanje velikog župana Stefana Nemanjića. In B. Krsmanović, L. Maksimović, & R. Radić (Eds.), Vizantijski svet na Balkanu (Vol. 2, pр. 253–283). Beograd: Vizantološki institut SANU.

Rokai, R. (2000). Sveti vladar, osnivač dinastije i države: Stefan Nemanja i sveti Stefan. In Ј. Kalić (Ed.), Stefan Nemanja – sveti Simeon Mirotočivi: Istorija i predanje (pр. 95–98). Beograd: SANU.

Slavova, T. (2013). Slavianskiiat prevod na Poslanieto na patriarh Fotiĭ do kniaz Boris-Mihail. Sofiia: Universitetsko izdatelstvo “Sv. Kliment Okhridski”.

Slovo Ilariona Kievskogo o Zakone i Blagodati (tekst). (n.d.). Retrieved 12 March 2016, from http://www.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4868

Špadijer, I. (2010). Hronološki okviri književnog rada Teodosija Hilandarca. Prilozi za književnost, јezik, istoriju i folklor, (76), 3–16.

Špadijer, I. (2014). Svetogorska baština: Manastir Hilandar i stara srpska književnost. Beograd: Čigoja štampa.

Stankova, R. (2005). Starobŭlgarskoto knizhovno nasledstvo v srŭbski prepisi ot ХІІІ i nachaloto na ХІV v. In Bŭlgariia i Sŭrbiia v konteksta na vizantiĭskata tsivilizatsiia: Sbornik statii ot bŭlgaro-srŭbski simpozium 14–16 septemvri 2003, Sofiia (pр. 423–447). Sofiia: Akademichno izdatelstvo “Marin Drinov”.

Stankova, R. (2007). Srŭbskata knizhnina prez ХІІІ v. Sofiia: Akademichno izdatelstvo “Prof. Marin Drinov”.

Stanković, V. (2013). Character and nature of Byzantine influence in Serbia (from the end of the eleventh to the end of the thirteenth century): Reality – policy – ideology. In M. Angar & C. Sode (Eds.), Serbia und Byzantium: Proceedings of the international conference held on 15 December 2008 at the University of Cologne (рр. 75–93). Frankfurt am Main: Peter Lang Pub Inc. (Studien und Texte zur Byzantinistik, 8.)

Stefan Prvovenčani. (1999). Sabrana dela. (L. Јuhas-Georgievska & Т. Јovanović, Eds.). Beograd: Srpska književna zadruga.

Subotić, G., & Maksimović, L. (2012). Sveti Sava i podizanje Mileševe. In B. Krsmanović, L. Maksimović, & R. Radić (Eds.), Vizantijski svet na Balkanu (Vol. 1, pр. 97–110). Beograd: Vizantološki institut SANU.

Sveti Sava. (1998). Sabrana dela. (T. Јovanović, Ed.). Beograd: Srpska književna zadruga.

Teodosije Hilandarac. (1973). Život svetoga Save, izdanje Đ. Daničića. (Đ. Trifunović, Introduction). Beograd: Đ. Trifunović.

Teodosije. (1988). Žitija. (D. Bogdanović, Ed.). Beograd: Prosveta ‒ Srpska književna zadruga.

Todić, B. (2000). Predstave sv. Simeona Nemanje, nastawnika prave vere i dobre vlade, u srednjovekovnom slikarstvu. In Ј. Kalić (Ed.), Stefan Nemanja – sveti Simeon Mirotočivi: Istorija i predanje (pр. 295–304). Beograd: SANU.

Trifonova, R. (1994). Bŭlgarskata traditsiia pri formiraneto na obshtiia iuzhnoslavianski knizhoven fond i negovoto usvoiane po srŭbskite zemi. Starobŭlgarska literatura, (28–29), 56–61.

Trifunović, Đ., Bjelogrlić, V., & Brajović, I. (1986). Hilandarska osnivačka povelja svetoga Simeona i svetoga Save. In Osam vekova Studenice: Zbornik radova (pр. 49–61). Beograd: Srpska pravoslavna crkva.

Turilov, A. A. (1999). Rol’ serbskoĭ rukopisnoĭ traditsii v sokhranenii drevneĭshikh pamiatnikov slavianskoĭ literatury. In Slavianskiĭ al’manakh 1998 (pр. 17–29). Moskva: “Indrik”.

Turilov, A. A., & Ė. P. R. (n.d.). Ilarion. In Pravoslavnaia ėntsiklopediia. Retrieved 12 March 2016, from http://www.pravenc.ru/text/389115.html

Vasiljević, M. (2013). Pomeni predaka u poveljama Nemanića i legitimizacija vlasti. Inicijal: Časopis za srednovekovne studije, 1, 77–96.

Velkovska, E. (1982). Belezhki vŭrkhu bibleĭskite tsitati v Pokhvalnoto slovo za Kiril ot Kliment Okhridski. Starobŭlgarska literatura, (12), 64–69.

Velkovska, E. (1984). Nabliudeniia vŭrkhu stroezha na “Pokhvalno slovo za Kiril“ ot Kliment Okhridski. Kirilo-Metodievski studii, 1, 159–184.

Vojvodić, D. (1999). Loza Nemanjića. In S. Ćirković & R. Mihaljčić (Eds.), Leksikon srpskog srednjeg veka (pр. 371–373). Beograd: Knowledge.

Vojvodić, D. (2007). Od horizontalne ka vertikalnoj genealoškoj slici Nemanjića. Zbornik radova Vizantološkog instituta, 44, 295–312.




Copyright (c) 2016 Нина [Nina] Гагова [Gagova]

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/