DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2014.017

Koniec eschatologii? Poszukiwania modus existendi w świetle (po)nowoczesnych apokryfów bułgarskich

Ewelina Drzewiecka

Abstract


The end of eschatology? Searching for a modus existendi according to (post-)modern Bulgarian apocrypha

The paper is an attempt to reflect on the place of eschatological themes in modern and post-modern Bulgarian literature from the viewpoint of the istory of ideas. The objective of the study is literary paraphrases of the evangelical history of the 20th and early 21st centuries, which are perceived as modern apocrypha and thus as evidence of philosophical exploration of the epoch. These are placed in the context of three worldview systems competing in Europe: Judeo-Christian, Gnostic (Esoteric), and rationalistic (the Enlightenment), which considered as a epistemological paradigms (or ideal types) serve only as a hermeneutic perspective. In this light, the authors’ paraphrases about God’s Kingdom (and its Prophet and Messiah) give a diagnosis about the present crisis (of values), and therefore define an evil, speaking in fact about the Bulgarian search for a Modus Existendi. Their soteriological proposal bring about an eschatological perspective, revealing some ethical concepts (hidden in the author’s anthropology). The subject of interest relates to sources of salvation (i.e. the higher good), which manifest itself in the concepts of time (and narrative). Therefore, at the philosophical heart of the paper is Charles Taylor’s idea about the fundamental relation between the concepts of good, self, narrative and society. The analyses are provided in the light of the philosophical reflections of Agata Bielik-Robson, Philip Rieff, Paul Ricoeur, Luis Dupré, and Jacob Taubes.

The main aim of the paper is to reveal the progressive process of internalising the sources of salvation, which makes the eschatological perspective disappear. Therefore, after a brief presentation of the Judeo-Christian and Gnostic apocrypha from the first half of the 20th century,in which the promise of (some king of) salvation is still valid, it is shown that most of the Bulgarian apocrypha written after 1989 create an absolutely nihilistic message, since with the help of the positive pattern they give a radically negative interpretation of the world, and thus essentially announce a complete lack of hope for its improvement. Paradoxically however, by creating a world without a good end, by revealing the mechanism of slipping into a Neognostic worldview (based on the reversed Gnostic spiritual monism), the Bulgarian apocrypha illustrate the need for a (re)dynamisation of the axiological sphere, the need for a restoration of multidimensional existence. In consequence, a connection is pointed out – according to Taubes – between the condition of the eschatological man, who pins his hope on the future, and the messianic necessity to approve the ontological leap.

 

Koniec eschatologii? Poszukiwania modus existendi w świetle (po)nowoczesnych apokryfów bułgarskich

Artykuł jest próbą refleksji nad miejscem motywów eschatologicznych w nowoczesnej i ponowoczesnej literaturze bułgarskiej z punktu widzenia historii idei. Przedmiotem badania są literackie parafrazy wątków ewangelijnych z XX i początku XXI wieku, które postrzegane są jako nowoczesne apokryfy, i w efekcie jako świadectwa poszukiwań światopoglądowych epoki. Teksty umieszone zostały w kontekście trzech konkurujących ze sobą na gruncie kultury europejskiej światopoglądów: judeochrześcijańskiego, gnostyckiego (ezoterycznego) i racjonalistycznego (oświeceniowego), której wszakże pojęte jako paradygmaty epistemo­logiczne (lub typy idealne) służą jedynie jako perspektywy hermeneutyczne. W tym świetle autorskie parafrazy o Królestwie Bożym (oraz jego proroku i Mesjaszu) budują diagnozę na temat aktualnego kryzysu (wartości) i w efekcie definiują zło, tj. ukazują w istocie bułgarskie poszukiwania Modus Existendi. Ich soteriologiczna propozycja aktualizuje perspektywę eschatologiczną, odsłaniającą koncepcje etyczne (ukryte w autorskiej antropologii). Przed­miotem uwagi są źródła zbawienia (tj. dobro najwyższe), które ujawniają się w koncepcji czasu (i narracji). W konsekwencji, u podstaw badania znajduje się pogląd Charlesa Taylor na temat fundamentalnego związku między koncepcjami dobra, „ja”, narracji i społeczeństwa. Analiza prowadzona jest przez pryzmat refleksji filozoficznej Agaty Bielik-Robson, Philipa Rieffa, Paula Ricoeura, Luisa Dupré i Jacoba Taubesa.

Celem artykułu jest ukazanie postępującego procesu uwewnętrzniania źródeł zbawienia, powodującego zanikanie perspektywy eschatologicznej. W konsekwencji, po skrótowej prezentacji apokryfów judeochrześcijańskich i gnostyckich z pierwszej połowy XX wieku, w których to obiet­nica (jakiegoś) zbawienia jest wciąż aktualna, pokazane jest, że większość apokryfów napisanych po 1989 roku tworzy przekaz absolutnie nihilistyczny, ponieważ za pomocą wzoru pozytywnego oferują radykalnie negatywne ujęcie świata i tak w istocie głoszą kompletny brak nadziei na jego poprawę. Paradoksalnie, jednak poprzez stworzenie świata bez dobrego końca, poprzez ujaw­nianie mechanizmu osuwania się w światopogląd neognostycka (oparty o odwrócony gnostycki monizm spirytualistyczny), apokryfy bułgarskie ilustrują potrzebę ponownego zdynamizowania sfery aksjologicznej, potrzebę odbudowania wielkowymiarowości egzystencji. W konsekwencji, wskazany jest związek – w myśl Taubesa – między kondycją człowieka eschatologicznego, który lokuje swą nadzieję w przyszłości, a mesjaniczną potrzebą afirmacji ontologicznego odstępu.


Keywords


eschatology; Modernity; apocrypha; Bible; Bulgarian literature

Full Text:

PDF (In Polish)

References


Adamczyk, M. (2002). Apokryf. In: T. Michałowska (Ed.), Słownik literatury staropolskiej (p. 46–55). Wrocław: Ossolineum.

Arendt, H. (2002). Myślenie. Trans. H. Buczyńska-Garewicz, Warszawa: Czytelnik.

Baeva, V. (2002). Motivŭt za Bozhieto nakazanie v diskursa na folklorno khristiianstvo (po materiali ot sŭvremenni zhiteĭski razkazi). Balkanistichen forum, (1–2–3), 145–151.

Balbus, S. (1996). Między stylami. Kraków: Universitas.

Baran, B. (2007). Wstęp. In: H.-G. Gadamer, Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej (p. XI–XVII). Trans. B. Baran. Warszawa: PWN.

Benjamin, W. (1996). O pojęciu historii. Trans. K. Krzemieniowa. In: W. Benjamin, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty (p. 413–425). Trans. K. Krzemieniowa, H. Orłowski & J. Sikorski (Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Bielik-Robson, A. (2000). Czy duchowość ponowoczesna jest możliwa? In: A. Bielik-Robson, Inna nowoczesność. Pytania o współczesną formułę duchowości (p. 265–294). Kraków: Universitas.

Bielik-Robson, A. (2006). Ożywcze niepojednanie: nowoczesność jako doświadczenie religijne. In: R. Nycz & A. Zeidler-Janiszewska (Eds.), Nowoczesność jako doświadczenie (p. 91–118). Kraków: Universitas.

Bielik-Robson, A. (2008). „Na pustyni”. Kryptoteologie późnej nowoczesności. Kraków: Universitas.

Bielik-Robson, A. (2012). Erros. Mesjański witalizm i filozofia. Kraków: Universitas.

Buczyńska-Garewicz, H. (2008). Prawda i złudzenie. Kraków: Universitas.

Daniélou, J. (2002). Teologia judeochrześcijańska. Historia doktryn chrześcijańskich przed soborem nicejskim. Trans. S. Basista. Kraków: WAM.

Dimitrova, N. (2002). Sotsialno-religiozni utopii v ruskiia dukhoven renesans. Sofiia: Akade¬michno izdatelstvo „Prof. M. Drinov“.

Dimitrova, N. (2008). Debati okolo bŭlgarskiia gnostitsizŭm – ХХ vek. Veliko Tŭrnovo: Faber.

Dimova, T. (2010). Marma, Mariam. Sofiia: Siela.

Dorosz, K. (2006). Zabójstwo Boga i gnoza. In: E. Przybył (Ed.), Religia wobec historii. Historia wobec religii (p. 46–54). Kraków: Nomos.

Dorosz, K. (2010a). Przedmowa. In: K. Dorosz, Bóg i terror historii (p. 9–18). Warszawa: Wydawnictwo Literackie Semper.

Dorosz, K. (2010b). Zabijam więc jestem. In: K. Dorosz, Bóg i terror historii (p. 21–31). War¬szawa: Wydawnictwo Literackie Semper.

Drzewiecka, E. (2012a). „Liubovta e vŭrkhovna omraza”. Transformacje pojęć chrześcijań¬skich w powieści Nikołaja Rajnowa „Mezhdu pustiniata i zhivota”. In: I. Lis-Wielgosz & W. Jóźwiak (Eds.), Chrześcijański Wschód i Zachód. Formy dialogu, wzory kultury, kody pamięci (p. 449–462). Poznań: Instytut Filologii Słowiańskiej. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza.

Drzewiecka, E. (2013a). Ewangelia o końcu świata? O bułgarskich parafrazach biblijnych po 1989 roku. In: J. C. Kałużny & A. Żywiołek (Eds.), Kulturowe paradygmaty końca. Studia komparatystyczne (p. 165–185). Częstochowa: Akademia im. Jana Długosza.

Drzewiecka, E. (2013b). Metamorfozy Judasza. Autorskie parafrazy biblijne jako świadectwo przemian kulturowych (na przykładzie literatury bułgarskiej). Prace Filologiczne. Lite¬raturoznawstwo, 3(6), 143–163.

Drzewiecka, E. (2012b). (Od)nowa chrześcijańska? Apologia według powieści Filipa Dimitrowa „Svetlina na chovetsi”. Pamiętnik Słowiański, 1–2, 123–136.

Drzewiecka, E. (2014). (Post)modern Apocrypha as an Epiphany of Sense (on the Bulgarian Biblical Paraphrases). Studia Ceranea (in print).

Dzhevietska, E. (2013c). „V Getsimanskata gradina”, ili predsmŭrtnata refleksiia na Petko Todorov. Bŭlgarskiiat literaturen modernizŭm. Retrieved from: http://bgmodernism.com/ Nauchni-statii/Ewelina_Drzewiecka

Dzhevietska, E. (2013d). Modernistichnite parafrazi na bibleĭskiia siuzhet kato izvor za bŭlgarskata istoriia na ideite. Bŭlgarskiiat literaturen modernizŭm. Retrieved from: http:// bgmodernism.com/our_modernism/Ewelina_Drzewiecka

Dupré, L. (2003). Inny wymiar. Filozofia religii. Trans. S. Lewandowska-Głuszyńska. Kraków: Znak.

Eliade, M. (1998). Mit wiecznego powrotu. Trans. K. Kocjan. Warszawa: Wydawnictwo KR.

Filipowicz, S. (2011). Prawda i wola złudzenia. Esej o myśleniu. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie -Oficyna Wydawnicza Łośgraf.

Gadamer, H.-G. (2007). Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej. Trans. B. Baran. Warszawa: PWN.

Geremek, B. (1978). Exemplum i przekaz kultury. In: B. Geremek (Ed.), Kultura elitarna a kul¬tura masowa w Polsce późnego średniowiecza (p. 53–76). Wrocław: Ossolineum.

Girard, R. (1991). Kozioł ofiarny. Trans. M. Goszczyńska. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.

Girard, R. (2002). Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica. Trans. E. Burska. Warszawa: PAX.

Głowiński, M. (1998). Świadectwa i style odbioru. In: M. Głowiński, Dzieło wobec odbiorcy. Szkice z komunikacji literackiej (p. 136–154). Kraków: Universitas.

Guriewicz, A. (1997). Kultura i społeczeństwo średniowiecznej Europy. Exempla XIII wieku. Trans. Z. Dobrzyniecki. Warszawa: Wydawnictwo Bellona.

Hryniewicz, W. (1989). Nadzieja zbawienia dla wszystkich. Od eschatologii lęku do eschatologii nadziei. Warszawa: Verbinum.

Jarzyńska, K. (2012). Postsekularyzm – wyzwanie dla teorii i historii literatury (rozpoznania wstępne). Teksty Drugie, (1–2), 294–307.

Jelonek, T. (2011). Teologia biblijna. Kraków: Petrus.

Jonas, H. (1994). Religia gnozy. Trans. M. Klimowicz. Kraków: Platan.

Kazandzhiev, K. (1919). Legendi. Sofiia: D. Futekov.

Konstantinov, G. (1927). Religiozen dukh i obraz na Isusa v bŭlgarskata literatura. Bŭlgarska misŭl, (7–8), 494–508.

Konstantinova, E. (2001). Obrazŭt na Isus v novata bŭlgarska literatura. In: D. Ovcharov et al. (Eds.), Khristiianskata ideia v istoriiata i kulturata na Evropa: Materiali ot VIII liatna nauch. Sreshta, posvetena na 2000-god. ot rozhdenieto na Isus Khristos (p. 207–215). Varna: Obshtina Varna.

Krzyżaniak, B. (2004). Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Lubańska, M. (2008). Postchrześcijaństwo i postjudaizm w teorii kultury Philipa Rieffa. Slavia Meridionalis, 8, 365–387.

MacIntyre, A. (1996). Dziedzictwo cnoty. Studium z teorii moralności. Trans. A. Chmielewski. Warszawa: PWN.

Michalski, M. (2003). Dyskurs, apokryf, parabola. Strategie filozofowania w prozie współczesnej. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Mutafov, K. (1915). „Iuda. Tragediia v chetŭri deĭstviia”. Maszynopis biblioteki Instytutu Lite¬ratury Bułgarskiej Akademii Nauk, sygnatura: II 3651.

Nietzsche, F. (1906). Zmierzch bożyszcz, czyli jak filozofuje się młotem. Trans. S. Wyrzykowski. Kraków: Nakład Jakóba Mortkowicza.

Nietzsche, F. (2001). Poza dobrem i złem. Preludium do filozofii przyszłości. Trans. G. Sowiński. Kraków: Wydawnictwo A.

Pashev, G. (1936). Tsarstvoto Bozhie, ch. 2. Godishnik na Sofiĭskiia universitet. Bogoslovski Fakultet, 13.

Penev, B. (1921). Osnovni cherti na dneshnata ni literatura. Zlatorog, 4–5, 225–248.

Posacki, A. (2009). Ezoteryzm i okultyzm – formy dawne i nowe. Aspekty filozoficzno-teologiczne i praktyczno-duszpasterskie. Radom: Polwen.

Quispel, G. (1988). Gnoza. Trans. B. Kita. Warszawa: PAX.

Radev, I. (1999). Bibleĭskiiat tekst – nasoki i ravnishta na esteticheska adaptivnost v bŭlgarskata literatura (begŭl obzor). In: I. Radev, Bibliiata i bŭlgarskata literatura. XIX–XX vek. Spravochnik interpretatsii (p. 303–314). Veliko Tŭrnovo: Sv. Evtimiĭ patriarkh Tŭrnovski.

Radkov, P. (1926). IUda. Veliko Tŭrnovo: E. p. Khristov.

Ricoeur, P. (1985). Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie. Trans. E. Bieńkowska et al. Warszawa: PAX.

Ricoeur, P. (1986). Symbolika zła. Trans. S. Cichowicz & M. Ochab. Warszawa: PAX.

Ricoeur, P. (1991). Podług nadziei. Odczyty, studia, szkice. Trans. S. Cichowicz et al. Warszawa: PAX.

Rieff, P. (2006). My Life among the Deathworks. Illustration of the Aesthetics of Authority. Charlottesville: University of Virginia Press.

Scheler, M. (1977). Resentyment a moralność. Trans. J. Garewicz. Warszawa: Czytelnik.

Scholem, G. (1989). O rozumieniu idei mesjańskiej w judaizmie. In: G. Scholem, O głównych pojęciach judaizmu (p. 117–163). Trans. J. Zychowicz. Kraków: PAT.

Sławiński, J. (2000). Parafraza. In: J. Sławiński (Ed.), Słownik terminów literackich (s. 371). Wrocław: Ossolineum.

Stanew, E. (1981). Lazar i Isus. In: E. Stanew, Sŭbrani sŭchineniia v sedem toma (Vol. 1, p. 373–392). Sofiia: Bŭlgarski pisatel.

Stanew, E. (1983). Legenda o księciu presławskim Sybinie, Tichik i Nazariusz, Łazarz i Jezus. Trans. T. Dąbek-Wirgowa. Warszawa: Czytelnik.

Stanew, E. (2003). Dnevnitsi ot razlichni godini. Sofiia: IK LIK.

Stoianov, KH. (2006). Kopeleto. Evangelie ot IUda. IAmbol: IK Zhel’o Uchkov.

Stoianov, V. (2007). Autopsiia na Tialoto. Sofiia: Zakhari Stoianov.

Stoianov, V. & Vŭlev, S. (b.d.). Svideteli sme na otchaĭvashta bezpomoshtnost, prikrivana sŭs siviia chadŭr na postmodernizma. KNIGI NEWS. Retrieved from http://www.knigi-news. com/?in=pod&stat=2121&section=10&cur=130

Stoĭcheva, S. (2007). Okultniiat simvolizŭm na Nikolaĭ Raĭnov. Literaturen vestnik, (22), 14.

Szajnert, D. (2000). Mutacje apokryfu. In: W. Bolecki & I. Opacki (Eds.), Genologia dzisiaj (p. 137–159). Warszawa: IBL.

Szczegóła, L. (1999). Między mistyfikacją a nieświadomością. O pojęciu fałszywej świadomości. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Szulc, F. (2005). Struktura teologii judeochrześcijańskiej. Studium metodologiczne w świetle badań J. Daniélou. Kraków: WAM.

Taubes, J. (2009). Occidental Eschatology. Stanford: Stanford University Press.

Taubes, J. (2013a). Cena za mesjanizm. Tłum. R. Pawlik. In: J. Taubes, Apokalipsa i polityka. Eseje mesjańskie (p. 3–10). Trans. P. Graczyk et al. Warszawa: Biblioteka Kwartalnika KRONOS.

Taubes, J. (2013b). Religia a przyszłość psychoanalizy. Tłum. R. Kuczyński. In: J. Taubes, Apokalipsa i polityka. Eseje mesjańskie (p. 543–550). Trans. P. Graczyk et al. Warszawa: Biblioteka Kwartalnika KRONOS.

Taubes, J. (2013c). Walter Benjamin – marcjonista współczesny? Scholema interpretacja Benjamina przebadana ponownie z punktu widzenia dziejów religii. Tłum. A. Lipszyc. In: J. Taubes, Apokalipsa i polityka. Eseje mesjańskie (p. 187–201). Trans. P. Graczyk et al. Warszawa: Biblioteka Kwartalnika KRONOS.

Taylor, C. (2001). Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej. Trans. M. Grusz¬czyński et al. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Todorov, P. (1979). Getsimanskata gradina. In: P. Todorov, Sŭbrani sŭchineniia v chetŭri toma (p. 190–209). Sofiia: Bŭlgarski pisatel.

Tsanev, S. (1996). Taĭnoto evangellie na Ioan. Sŭvremennik, (1), 207–244.

Voegelin, E. (1968). Science, Politics and Gnosticism. Chicago: Henry Regnery Company.

Voegelin, E. (1992). Nowa nauka polityki. Trans. P. Śpiewak. Warszawa: Fundacja „Aletheia”.

Wasilewski, J. (2010). Tabu. Warszawa: WUW.

Zowczak, M. (2003). Apokryf jako próba wiary. In: J. Eichstaedt & K. Piątkowski (Eds.), Nie¬-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze (p. 45–75). Ożarów: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wnętrz Dworskich.




Copyright (c) 2014 Ewelina Drzewiecka

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/