DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2016.004

Biblia w kulturze Rusi polsko-litewskiej w XVI wieku

Aleksander Naumow

Abstract


The Bible in the culture of Polish-Lithuanian Rus’ in the sixteenth century

Beginning in the mid-fourteenth century, the East Slavic citizens of the Polish-Lithuanian Commonwealth (“Ruthenians,” the “Rutheni”) took active part in a process of multicultural inte­gration. The increase of interests in the biblical text that took place in Europe in that period was not without influence on Ruthenians – both those who remained Orthodox and those who became followers of the Reformation. The article discusses two outstanding figures: Matvej Ioannovič Desjatyj (the biblical codex of Vilnius and Supraśl, 1502–1507) and Francisk Skorina (Prague edi­tion of 23 Books of the Slavonic Bible – Bivlija ruska of 1517–1520, the Vilnius edition of Malaja podorožnaja knižka The little traveller’s book, 1522, and the Apostolos of 1525). The article also examines how the circle of the Ostroh Academy approached the task of preparing a print edition of the Slavonic Bible (1580–1581) and investigates the viewpoint of those who were influenced by Reformation ideas as well as that of those promoting the usage of prosta/rus’ka mova. This biblical production, which is only a part of the literary activity undertaken in Rus’, testifies to the high level of Ruthenian culture in the Polish-Lithuanian state and shows how Ruthenians were able to match their traditional spirituality with the philologia sacra of the Renaissance.

 

Biblia w kulturze Rusi polsko-litewskiej w XVI wieku

Od połowy XIV wieku wschodniosłowiańscy obywatele Rusi polsko-litewskiej brali czynny udział w procesie wielokulturowej integracji. Wzrost zainteresowania tekstem biblijnym w całej Europie wpłynął zarówno na prawosławnych, jak i sprzyjających reformacji. Artykuł koncentruje się na działalności dwóch wybitnych postaci: Mateusza (Macieja) Joannowicza Dziesiątego (Kodeks biblijny z Wilna i Supraśla z lat 1502–1507) i Franciszka Skoryny („Bivlija ruska” – praskie wydanie 23 ksiąg biblijnych w latach 1517–1520, „Malaja podorožnaja knižka”, wydana w Wilnie w 1522 i „Apostoł”, 1525). Omówiono tu również proces przygotowania w kręgu Akademii Ostrogskiej pierwszej drukowanej Biblii cerkiewnosłowiańskiej (1580–1581), ukazując także punkt widzenia zwolenników reformacji na problem tekstu biblijnego, w tym także propagatorów „prostej/ruśkiej mowy”. Ta biblijna produkcja, stanowiąca jedynie część literackiej piśmienniczej aktywności, świadczy o wysokim poziomie ruskiej kultury w państwie polsko-litewskim i pokazuje, w jaki sposób Rusini byli w stanie połączyć tradycyjną duchowość z renesansową philologia sacra.


Keywords


Polish-Lithuanian Rus’; Polish-Lithuanian Commonwealth; Slavonic Bible; Matvej Ioannovič Desjatyj; Francisk Skorina; Ostroh Academy; sacred philology; philologia sacra

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Alekseev, A. (1999). Tekstologiia slavianskoĭ Biblii. Sankt-Peterburg: Dmitriĭ Bulanin.

Alekseev, A. (2004). Vizantiĭsko-slavianskiĭ profitologiĭ (formirovanie sostava). Trudy Otdela Drevnerusskoĭ Literatury, 56, 46–77.

Alekseev, A. (2008). Bibliia v bogosluzhenii: Vizantiĭsko-slavianskiĭ lektsionariĭ. Sankt-Peterburg: Nestor-Istoriia.

Frick, D. A. (1989). Polish sacred philology in the Reformation and the Counter-Reformation: Chapters in the history of the controversies (1551–1632). Berkeley: University of California Press. (Studies in Modern Philology, 123)

Garzaniti, M. (2007). Slavia latina e Slavia ortodossa: Per un’interpretazione della civiltà slava nell’Europa medieval. Studi Slavistici, 4, 29–64.

Kuz’min, S. V. (Ed.). (1990–1991). Bibliia: Faksimil’nae ŭznaŭlenne Biblii vydadzenaĭ Frantsyskam Skarynaiu ŭ 1517–1519 hadakh, u 3 tamakh. Minsk: BelSĖ.

Labyntsaŭ, I. (1991). “Zertsalo zhittia…”: Z literaturnaĭ spadchyny Frantsyska Skaryny. Minsk.

Mironowicz, A. (2012). Ewangelizacja “prostą mową” w XVI wieku. In U. Pawluczuk (Ed.), Latopisy Akademii Supraskiej (Vol. 3, Języki naszej modlitwy – dawniej i dziś, pp. 7–18). Białystok: Fundacja Oikonomos.

Morozova, N. A., & Temchin, S. I. (1997). Ob izuchenii tserkovnoslavianskoĭ pis’mennosti Velikogo kniazhestva Litovskogo. In Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne (Vol. 2, pp. 7–39). Kraków: Instytut Filologii Słowiańskiej UJ.

Naumov, A. (2012). Perevody Frantsiska Skoriny v kontekste tserkovnoslavianskogo perevoda Biblii. In V. Izmirlieva& B. Gasparov (Eds.), Translation and tradition in Slavia Orthodoxa (pp. 10–25). Wien: Lit Verlag. (Slavische Sprachgeschichte, 5)

Naumov, A. (2013). Apostol Frantsiska Skoriny i ego sud’by. In M. Bobrik (Ed.), Studies on language and culture in Central and Eastern Europe 21: Slavianskiĭ Apostol: Istoriia teksta i iazyk (pp. 185–194). München: Otto Sagner.

Naumow, A. (2007). Rusin na szlakach renesansowej Europy. In M. Walczak-Mikołajczakowa & A. Naumow (Eds.), Franciszek Skoryna z Połocka – życie i pisma (pp. 9–36). Gniezno: Collegium Europaeum Gnesnense.

Naumow, A. (2009). Franciszek Skoryna z Połocka jako biblista. In Srednovekovieto v ogledaloto na edin filolog: Sbornik v chest na Svetlina Nikolova (pp. 166–173). Sofiia: KMNTS. (Kirilo Metodievski studii, 18).

Naumow, A. (2010). Jedność procesu historycznoliterackiego starszych literatur słowiańskich. In J. Baluch & A. Pająk (Eds.), Zmierzch Herdera: Filologiczne podstawy slawistyki: Materiały z konferencji naukowej (22–23 marca 2010 roku) zorganizowanej przez Katedrę Slawistyki Instytutu Filologii Polskiej i Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej Uniwersytetu Opolskiego przy współudziale Komitetu Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk (pp. 133–145). Opole: WUO.

Naumow, A. (2015). Manoscritti e libri a stampa nella tradizione rutena (XV–XVI sec.). In R. Marti & M. C. Pesenti (Eds.), Libro manoscritto e libro a stampa nel mondo slavo (XV–XX sec.) (pp. 17–26). Milano: Biblioteca Ambrosiana & Bulzoni Editore. (Slavica Ambrosiana, 5)

Nemirovskiĭ, E. (1990). Frantsisk Skorina, Zhizn’ i deiatel’nost’ belorusskogo prosvetitelia. Minsk: Mastatskaia litaratura.

Nemirovskij, E. (1998). Gesamtkatalog der Frühdrucke in Kyrillischer Schrift (Vol. 3, Die Prager Druckerei von Francisk Skorina). Baden-Baden: Valentin Koerner.

Nemirovskij, E. (1999). Gesamtkatalog der Frühdrucke in Kyrillischer Schrift (Vol. 5, Die Druckerei von Francisk Skorina in Wilna). Baden-Baden: Valentin Koerner.

Rothe, H., & Scholz, F. (Eds.). (2002). Biblija ruska vyložena doktorom Franciskom Skorinoju, Prag 1517–1519: Kommentare. Apostol: (Kniga dejanija i poss’’lanija apostol’skaja zovemaja Apostol z božiju pomoč’ ju sprav’’lena doktorom Franciskom Skorinoju s Poloc’ka) Wilna 1525: Facsimile und Kommentar. Paderborn: Ferdinand Schöningh.

Stantchev, K. (2007). Questioni di terminologia, problemi di metodo: A proposito di alcune recenti pubblicazioni di Filologia slava. In R. De Giorgi, S. Garzonio, & G. Ziffer (Eds.), Gli studi slavistici in Italia oggi (pp. 345–361). Udine: Forum. Editrice Universitaria Udinese.

Stradomski, J. (2014). Prawosławna tradycja piśmiennicza jako składnik kultury literackiej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (w kontekście systemu literatury cerkiewnosłowiańskiej). In J. Stradomski, Rękopisy i teksty: Studia nad cerkiewnosłowiańską kulturą literacką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej do końca XVI w. (pp. 19–60). Kraków: IFS UJ & Scriptum. (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne, 10)

Temchin, S. (2005–2009). Matveĭ Desiatyĭ i sostavlenie tret’eĭ (litovskoĭ) redaktsii Izmaragda. Slavistica Vilnensis: Kalbotyra, 54(2), 169–178.

Temchin, S. (2007a). Apokrificheskiĭ istochnik “Predisloviia“ Frantsiska Skoriny k Poslaniiu k Rimlianam apostola Pavla. Senoji lietuvių literatura, (24), 101–107.

Temchin, S. (2007b). Proiskhozhdenie nazvaniia “Maloĭ podorozhnoĭ knizhki” Frantsiska Skoriny v svete opisi Suprasl’skogo monastyria 1557 goda. In R. Laskowski & R. Mazurkiewicz (Eds.), Amoenitates vel lepores philologiae (Venceslao Durano vulgo Twardzik dicto septuagenario tota philologorum turba gratulans dedicat) (pp. 456–464). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.

Temčinas, S. (2015). L’integrazione culturale nel Granducato Lituano e nel Regno di Polonia: la tradizione libraria cirillica in rus’ka mova e i testi in polacco dei tatari di Lituania. In R. Marti & M. C. Pesenti (Eds.), Libro manoscritto e libro a stampa nel mondo slavo (XV–XX sec.) (pp. 3–15). Milano: Biblioteca Ambrosiana & Bulzoni Editore. (Slavica Ambrosiana, 5)

Thomson, F. J. (1998). The Slavonic translation of the Old Testament. In J. Krašovec (Ed.), Interpretation of the Bible (pp. 605–920). Ljubljana: Slovenska akademija znanosti in umetnosti.

Walczak-Mikołajczakowa, M., & Naumow, A. (Eds.). (2007). Franciszek Skoryna – życie i pisma. Gniezno: CEG. (Biblioteka Duchowości Europejskiej, 3)




Copyright (c) 2016 Aleksander Naumow

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/