DOI: https://doi.org/10.11649/sn.2015.033

Ariowie i Turańczycy. Poglądy Franciszka H. Duchińskiego na temat rasy i cywilizacji

Katarzyna Wrzesińska

Abstract


Aryans and Turanians. Franciszek H. Duchiński’s views on race and civilization 

The article deals with a theory of non-Slavic origins of Russians. This theory was authored by Franciszek Duchinski (1816-1893) who claimed that civilizational specifity of Russians stems from their racial origin that is different from the origin of the remaining European nations. He believed that because of this fact, two opposing civilizations emerged: the eastern civilization created by the Mongolian root, with a lack of rule of law and domination of despotism, and the western civilization existing among the Indoeuropean peoples who respected freedom and human dignity. Duchinski was convinced that the two civilization differed one from another most of all due to several external and mental factors instead of biological discrepancies. He did not evaluate races and civilizations as better or worse, and he did not giva a definion of the notion of race. This unprecise attitude was characteristic of the 19th century writings. Such notions as “race”, “nation”, “tribe”, or “clan”, were used interchangeably. Moreover, racial hierarchy was not considered as something improper.

Duchinski’s views on the Asian despotism on the whole agreed with those abiding in the Polish writings in the 19th century, with dominating opinions that Russia and Europe represented different civilizations and were in a permanent antagonism. Duchinski’s aim was to warn Western European community that East is a threat to the West and he wanted to demonstrate that Poland had a role to play for the Latin Christianity.

His conclusions about the antynomy of civilizations are still valid even though today we tend to deny that race and civilization are interconnected. Now civilizational identity is seen first of all in a variety of different values, beliefs, institutions and social structures. Thus, one should agree with Duchinski that civilizations are indeed different but we still should avoid to evaluate them as better or worse.

 

Ariowie i Turańczycy. Poglądy Franciszka H. Duchińskiego na temat rasy i cywilizacji

Tekst jest poświęcony teorii niesłowiańskiego pochodzenia Rosjan. Jej autor, Franciszek H. Duchiński (1816-1893), uzasadniał odmienność cywilizacyjną Rosjan ich innym od pozostałych ludów Europy pochodzeniem rasowym. Ono, jak uważał, zadecydowało o powstaniu funkcjonujących w opozycji dwóch cywilizacji: wschodniej, stworzonej poprzez pierwiastek mongolski, gdzie dominowało bezprawie i despotyzm, oraz zachodniej, powstałej jako wytwór ludów indoeuropejskich, które respektowały wolność i godność człowieka. Duchiński uzasadniał różnice między nimi w większym stopniu czynnikami zewnętrznymi i mentalnymi niż biologicznymi. Nie wartościował ras i cywilizacji, a pojęcia „rasa” nie definiował. Brak ścisłości w tym względzie był charakterystyczny dla XIX-wiecznego piśmiennictwa. Często stosowano zamiennie pojęcia „rasa”, „naród”, „plemię”, „szczep”. Nie uważano też za naganne hierarchizowania ras.

Opinie Duchińskiego na temat azjatyckiej despotii nie odbiegały od powszechnie przyjętych w piśmiennictwie polskim XIX w. Dominujący w nim wątek stanowiło przekonanie o odmienności cywilizacyjnej Rosji i Europy i o trwałym pomiędzy nimi antagonizmie. Działalność Duchińskiego miała służyć uświadomieniu opinii zachodnioeuropejskiej zagrożenia jakie płynęło dla Europy ze strony cywilizacji wschodniej oraz roli Polski na przedmurzu chrześcijaństwa łacińskiego.

Spostrzeżenia na temat antynomii wspomnianych cywilizacji są i dziś aktualne. Współcześni badacze problemu przeczą rzecz jasna związkom pomiędzy rasą i cywilizacją. Kładą za to nacisk na różnice w sferze wartości, wierzeń, instytucji i struktur społecznych, które decydują o tożsamości cywilizacyjnej. O ile więc można nie godzić się z argumentacją Duchińskiego, to w sferze wniosków należy autorowi przyznać rację i nie wartościując cywilizacji uznać je za odmienne.


Keywords


race; eastern civilization; Turanians; Russians; western civilization; Aryans; Slavic Word; clash of civilizations

Full Text:

PDF (in Polish)

References


Arendt, H. (1993). Korzenie totalitaryzmu (T. 1-2). (D. Grindberg & M. Szawiel, Tłum.). Warszawa: Niezależna Oficyna Wydawnicza.

Baudouin de Courtenay, J. (1886). Z powodu Jubileuszu Profesora Duchińskiego. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.

Bezstronny, S. [Buszczyński, S.]. (1882). Przestroga historii: Chronologiczny rys prześladowania Słowian przez Moskali od dawnych wieków do dni dzisiejszych. Lwów: Księgarnia K. Łukaszewicza.

Bielicki, T., Krupiński, T., & Strzałko, J. (1987). Historia antropologii w Polsce. Przegląd Antropologiczny, 53(1-2), 3–28.

Bobrownicka, M. (1995). Antyteza słowiańsko-europejska: Z problemów stereotypu. W M. Bobrownicka, Narkotyk mitu: Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian zachodnich i południowych (ss. 33–43). Kraków: UNIVERSITAS.

Bohun, M. (2006). Oblicza obsesji – negatywny obraz Rosji w myśli polskiej. W A. de Lazari (Red.), Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan (ss. 203–302). Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.

Buszczyński, S. (1884). Słowiańska sprawa. Polska i prawa narodów: Odczyty miane na Uniwersytecie w Bolonii 1884. Kraków: Wydawnictwo Nowej Reformy.

Czapska, M. (1939-1946). Duchiński Franciszek Henryk. W Polski Słownik Biograficzny (T. 5, ss. 441–443). Kraków: PAN-PAU.

Davies, N. (1992). Boże igrzysko: Historia Polski (T. 2). (E. Tabakowska, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo Znak.

Davies, N. (2014). Serce Europy: Polska: przeszłość we współczesności. (E. Tabakowska, Tłum.). Kraków: Wydawnictwo Znak.

Duchiński, F. H. (1901). Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich i Moskwy. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 1). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.

Duchiński, F. H. (1902). Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich i Moskwy. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 2). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.

Duchiński, F. H. (1904). Pierwotne dzieje Polski. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 3). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.

Encyklopedia Powszechna. (1865). (T. 21). Warszawa: Nakład, druk i własność S. Olgerbranda.

Filipowicz, M. (2000). Wobec Rosji: Studia z dziejów historiografii polskiej od końca XIX wieku po II wojnę światową. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej.

Gella, A. (1966). Ewolucjonizm a początki socjologii (L. Gumplowicz, L. F. Ward). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Giller, A. (1885). O życiu i pracach Franciszka Henryka Duchińskiego Kijowianina. Lwów. Pobrano 25 czerwca 2012, z http://www.ukrstor.com/ukrstor/duchinski_zp.htm

Górny, M. (2011). „Pięć wielkich armii naprzeciw wrogom naszym”: Przyczynek do historii rasizmu. Kwartalnik Historyczny, 118(4), 681–706.

Grabski, A. F. (1983). Na manowcach myśli historycznej. Historiozofia Franciszka H. Duchińskiego. W A. F. Grabski, Perspektywy przeszłości: Studia i szkice historiograficzne (ss. 221–278). Lublin: Wydawnictwo Lubelskie.

Grabski, S. (1901). Życie i działalność literacka Franciszka Duchińskiego Kijowianina. W F. H. Duchiński, Pisma Franciszka Duchińskiego (T. 1). Rapperswyl: Muzeum Narodowe Polskie.

Gumplowicz, L. (1887). System socjologii. Warszawa: Wydawnictwo Spółki Nakładowej.

Huntington, S. (2000) Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. (H. Jankowska, Tłum.). Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA.

Jedlicki, J. (1991). Stereotyp Zachodu w Polsce porozbiorowej. W J. Tazbir (Red.), Mity i stereotypy w dziejach Polski (ss. 100–124). Warszawa: Wydawnictwo INTERPRESS.

Karpiński, W. (1994) Polska a Rosja. Warszawa: PWN. Koneczny, F. (1935). O wielości cywilizacji. Kraków: Gebethner i Wolf.

Krasiński, Z. (1912). O stanowisku Polski z bożych i ludzkich względów. W Z. Krasiński, Pisma (T. 7). Kraków, Warszawa: G. Gebethner i Spółka, Gebethner i Wolff.

Krzemień, S. (1971). Przedmowa. W J. Conrad, Człowiek, rasa, kultura (ss. 7–16). (A. Kreczmar, Tłum.). Warszawa: PWN.

Krzywicki, L. (1969). Kurs systematyczny antropologii: Rasy psychiczne. W L. Krzywicki, Dzieła (T. 7). Warszawa: PWN. (Pierwodruk 1902)

Krzywicki, L.(1969). Ludy: Zarys antropologii etnicznej. W L. Krzywicki, Dzieła (T. 7). Warszawa: PWN. (Pierwodruk 1893)

Lazari de, A. (Red.). (2006). Katalog wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych.

Le Bon, G. (1999). Psychologia rozwoju narodów. (J. Ochorowicz, Tłum. & Przedmowa). Nowy Sącz: Wydawnictwo V. I. D. I. (Pierwodruk 1897)

Linde, S. B. (1859). Słownik Języka Polskiego przez M. Samuela Linde (T. 5). Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Michalski, M. (2013). Dawni Słowianie w tradycji polskiej pierwszej połowy XIX wieku: W poszukiwaniu tożsamości wspólnotowej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Nowak, A. (1998). Polacy, Rosjanie i biesy: Studia i szkice historyczne z XIX i XX wieku. Kraków: Wydawnictwo ARCANA.

Nowak, A. (1999). Jak rozbić rosyjskie imperium?: Idee polskiej polityki wschodniej (1733-1921). Kraków: Wydawnictwo ARCANA.

Nowak, J. (2000). Kontrowersje wokół Franciszka H. Duchińskiego, zapomnianego polskiego historyka i etnografa. W A. Judycka & B. Klimaszewski (Red.), Materiały V Sympozjum Biografistyki Polonijnej, Kraków 22-23 września 2000 (ss. 115–123). Lublin: Wydawnictwo Czelej.

Nowak, J. (2008a). Czy Rosja to prawdziwy naród: Romantyczne spory wokół rosyjskiej idei narodowo-państwowej. Sprawy Narodowościowe. Seria nowa, (33), 41–55.

Nowak, J. (2008b). Duchowe piętno społeczeństw: Złożoność i przeobrażenia polskiej refleksji nad narodem w XIX wieku. Warszawa: SOW.

Opacki, Z. (2000). Turańskość-azjatyckość Rosji w polskiej i rosyjskiej myśli społeczno-politycznej XIX i XX wieku. W M. Bohun & J. Goćkowski (Red.), Zagadnienie rosyjskie: Myślenie o Rosji: oglądy i obrazy spraw rosyjskich (ss. 239–252). Kraków: Wydawnictwo „Secesja”.

Pawlikowski, M. (1952). Dwa światy. Londyn: Veritas.

Pipes, R. (2007) Rosja carów. (W. Jeżewski, Tłum.). Warszawa: Wydawnictwo MAGNUM.

Popowicz, K. (2009). Lamarkizm społeczny a rasizm i eugenika we Francji. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Popowski, J. (1893). Narodowość – rasa. Słowiaństwo – panslawizm. Kraków: Skład Główny w Księgarni Spółki Wydawniczej Polskiej.

Rudnytsky, I. L. (1979-1980). Franciszek Duchiński and his impact on Ukrainian political thought. (1979-1980). Harvard Ukrainian

Studies, 3/4(2), 690–705. Pobrano 21 stycznia 2015 z www.huri.harvard.edu/images/pdf/hus_volumes/vIII-IV_1979-1980_part2.pdf

Rzewuski, H. (2007). Próbki historyczne: Dzieło pośmiertne hr. Henryka Rzewuskiego. W J. Nowak, R. Owadowska, & K. Wrzesińska (Red.), Polska refleksja nad Europą: Wybór tekstów (ss. 42–43). Poznań, Warszawa: SOW.

Słownik Języka Polskiego. (1861). (T. 2). Wilno: Maurycy Orgelbrand.

Sobeski, M. (1925). Kwiat złoty: Gobineau redivivus. Poznań: Fiszer i Majewski.

Staszic, S. (1959a). Ród ludzki: Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu (T. 2). (Z. Daszkowski, Oprac.). Warszawa: PWN.

Staszic, S. (1959b). Ród ludzki: Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu (T. 3). (Z. Daszkowski, Oprac.). Warszawa: PWN.

Strzelczyk, J. (2003). Paweł Józef Szafarzyk (1795-1861) – człowiek i dzieło. W P.J. Szafarzyk, Słowiańskie starożytności (T. 1–2, 1842-1844). (H. N. Bońkowski, Tłum.). Poznań: Wydawnictwo PTPN.

Szacki, J. (1981). Historia myśli socjologicznej (Cz. 1). Warszawa: PWN. Szczurkiewicz, T. (1969). Studia socjologiczne. Warszawa: PWN.

Szujski, J. (1867). Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrześcijańskiego. Kraków: Drukarnia „Czasu” W. Kirchmayera. W. B. [Popławski, J. L.]. (1900). Polityka i historia. Przegląd Wszechpolski, (7), 413.

Walicki, A. (1973). Rosyjska filozofia i myśl społeczna od oświecenia do marksizmu. Warszawa: „Wiedza Powszechna”.

Wierzbicki, A. (1984). Wschód – Zachód w koncepcjach dziejów Polski. Warszawa: PIW.

Wierzbicki, A. (1999). Historiografia polska doby romantyzmu. Wrocław: Wydawnictwo Funna.

Wierzbicki, A. (2001). Groźni i wielcy: Polska myśl historyczna XIX i XX wieku wobec rosyjskiej despotii. Warszawa: sic!

Wierzbicki, A. (2009). Europa w polskiej myśli historycznej XIX i XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo TRIO.

Wierzbicki, A. (2012). Mitologizacje i demitologizacje „Słowiańszczyzny” w polskiej myśli historycznej XIX wieku. W A. Czyżewski, R. Stobiecki, T. Toborek, & L. Zaszkliniak (Red.), Mity i stereotypy w dziejach Polski i Ukrainy w XIX i XX wieku (ss. 65–78). Warszawa, Łódź: IPN – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Wilson, A. (2002). Ukraińcy. (M. Urbański, Tłum.). Warszawa: Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media.

Wrzesińska, K. (2012). Kultura i cywilizacja w myśli Narodowej Demokracji (1893-1918): Między ideą wychowania a polityką. Warszawa: SOW.




Copyright (c) 2015 Katarzyna Wrzesińska

License URL: http://creativecommons.org/licenses/by/3.0/pl/