Kalendarium życia i twórczości Józefa Obrębskiego

Józef Obrębski był przez całe życie humanistą w najgłębszym sensie tego słowa. Był człowiekiem wyjątkowej skromności, a zarazem wielkiej niezależności ducha.

Elisabeth K. Nottingham, Joseph Obrebski, 1905–1967

1905–1925: Lata młodzieńcze

18 lutego 1905

Józef Obrębski przychodzi na świat w miejscowości Teplik w powiecie winnickim na Podolu. Jest najmłodszym dzieckiem Antoniego Obrębskiego i Marii z Hołajskich. Ma dwie siostry: Antoninę, później Obrębską-Jabłońską (1901–1994), profesor filologii słowiańskiej i Marię, później Stieberową (1904–1995), malarkę, wykładowczynię uczelni artystycznych. Ojciec, pochodzący z drobnoszlacheckiej wsi pod Mławą na Mazowszu, jest administratorem majątków hrabiego Potockiego. Matka pochodzi z powiatu berdyczowskiego, z tej samej warstwy społecznej i środowiska.

1905–1915

Rodzina Obrębskich przenosi się z Podola do majątku Potockich Planta koło Bytenia na Białorusi. Po śmierci męża w lutym 1908 roku Maria Obrębska zostawia dzieci pod opieką brata w powiecie berdyczowskim (przy cukrowni Holendry), a sama zdobywa kwalifikacje nauczycielskie w prowadzonej przez Marię Weryho-Radziwiłłowiczową i Jadwigę Dziubińską Szkole Pedagogiczno-Wychowawczej „Mariadwinek” w podwarszawskich Włochach. Wiąże się tam ze środowiskiem lewicowej inteligencji; zaprzyjaźnia się m.in. ze Stefanią Sempołowską. W latach późniejszych będzie pracowała jako nauczycielka i urzędniczka i samodzielnie utrzymywała rodzinę. W kolejnych latach Obrębscy mieszkają w Kijowie i w Łodzi. Około 1911 roku zamieszkują w Warszawie.

Trójka rodzeństwa – Józio, Tola i Myszka. Łódź, ok. 1913.
Trójka rodzeństwa – Józio, Tola i Myszka. Łódź, ok. 1913
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

1915–1924

W roku szkolnym 1915/1916 Józef Obrębski rozpoczyna naukę w gimnazjum Wojciecha Górskiego, po roku przenosi się do gimnazjum im. Emiliana Konopczyńskiego, gdzie kończy siedem klas. Aktywnie działa w harcerstwie, jest m.in. redaktorem naczelnym pisma instruktorów „Swastyka”, organu III Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. ks. Józefa Poniatowskiego (1922). Ukazuje się tam jego artykuł O pracy samokształceniowej. Następnie, po rocznej przerwie z powodu choroby płuc, kontynuuje naukę eksternistycznie w IV Państwowym Gimnazjum im. H. Sienkiewicza w Krakowie (pod opieką studiującej tam wówczas siostry Antoniny). Maturę zdaje 14 czerwca 1924 roku.

Zdjęcie Józefa Obrębskiego z legitymacji szkolnej.
Zdjęcie Józefa Obrębskiego z legitymacji szkolnej
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

1924–1925

Obrębski studiuje na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie jest słuchaczem m.in. wykładów Ludwika Krzywickiego i Leona Petrażyckiego. Po dwóch trymestrach przerywa studia.

Teoria była po to, by nauczyć adepta etnologii patrzeć, widzieć, rozumieć,
analizować, uogólniać, wnioskować. Była po to, w tych jej elementach,
które w czasie swoich wykładów Krzywicki wyraźnie formułował,
by wprowadzić inicjanta na drogę samodzielnego obserwowania i dociekania.

Józef Obrębski, O etnologii Krzywickiego

17 października 1925

Immatrykulacja Józefa Obrębskiego na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Pierwsza strona indeksu Józefa Obrębskiego.
Pierwsza strona indeksu Józefa Obrębskiego
(oryginał w zbiorach rodzinnych)

1926–1930: Student Moszyńskiego i Nitscha. Etnograf i slawista, badacz Bałkanów

Kraków był wówczas w gruncie rzeczy mekką etnologii słowiańskiej,
bodaj na całą Europę Środkową.

Józef Obrębski, O metodzie funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego

1926–1929

Józef Obrębski jest słuchaczem nowo powstałego, interdyscyplinarnego Studium Słowiańskiego na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jednocześnie, od 1 maja 1926 Uniwersytet Jagielloński zatrudnia go na stanowisku zastępcy asystenta (tzw. „pomocnicza siła naukowa”), później (od 1 października 1928) – młodszego asystenta Studium. Funkcję tę Obrębski pełni do 30 października 1930 roku.

Jego studia obejmują etnografię Słowian u Kazimierza Moszyńskiego, filologię słowiańską i dialektologię u Kazimierza Nitscha, językoznawstwo ogólne u Jana Michała Rozwadowskiego, gramatykę polską u Jana Łosia i język ukraiński u Iwana Ziłyńskiego, a także język rosyjski, archeologię, literaturę polską, zagadnienia historii sztuki i filozofii.

Do grona jego uniwersyteckich przyjaciół należą m.in.: Zdzisław Stieber, Wiktor Weintraub, Feliks Gross, Andrzej Waligórski.

Obrębski zapowiadał się na gwiazdę polskiej etnologii.
Był wyjątkowo inteligentny.
Odznaczał się też nieprzeciętnym wdziękiem.

Wiktor Weintraub, O współczesnych i o sobie

Jako student Obrębski prowadzi badania terenowe we wsiach podkrakowskich, na Podhalu (gdzie bada głównie ludowe łowiectwo) oraz na Kurpiach. Są one częścią składową obejmującego całą Polskę etnogeograficznego projektu Kazimierza Moszyńskiego, którego efektem będą tomy Kultury ludowej Słowian i zeszyty Atlasu kultury ludowej w Polsce.

Lipiec–wrzesień 1927

Obrębski uczestniczy w wyprawie naukowej na Bałkany; jest to druga ekspedycja samochodowa „Orbisu” pod kierunkiem profesora Ludomira Sawickiego, dyrektora Instytutu Geograficznego UJ w Krakowie. Prowadzi badania terenowe w Dobrudży i Bułgarii. Częściowo we współpracy z Moszyńskim i Christo Kodowem, slawistą z Sofii, częściowo samodzielnie, gromadzi dokumentację kultury materialnej, koncentrując się zwłaszcza na technikach i wytworach z zakresu rolnictwa i łowiectwa.

Ekspedycja naukowa „Orbisu” na Bałkany.
Ekspedycja naukowa „Orbisu” na Bałkany.
Józef Obrębski siedzi pierwszy z prawej
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Lipiec–wrzesień 1928

Obrębski bierze udział w trzeciej ekspedycji samochodowej „Orbisu” profesora Sawickiego. Grupa krakowskich naukowców różnych specjalności przemierza trasę: Bessarabia – delta Dunaju – Dobrudża – Bułgaria – góry Strandża – Turcja europejska – wschodnie Rodopy – Płowdiw – Sofia – Macedonia – góry Pirin. W badaniach na terenie Bułgarii towarzyszy Obrębskiemu sofijski etnograf Christo Vakarelski.

Notes Józefa Obrębskiego z badań terenowych w Bułgarii, 1927.
Notes Józefa Obrębskiego z badań terenowych w Bułgarii, 1927
(oryginał w zbiorach rodzinnych)

Dwumiesięczne przemierzanie wzdłuż i wszerz całej Bułgarii […]
i praca razem z Obrębskim wzbogaciły jeszcze
moje doświadczenie w badaniach terenowych […].
Przekonałem się bezpośrednio i pośrednio,
że w metodzie Moszyńskiego jest coś szczególnego, czego dotąd nie znałem.
Było to mianowicie bardziej analityczne ujmowanie materiału w czasie obserwacji,
w trakcie zadawania pytań i w czasie przeprowadzanych rozmów […]. Spostrzegłem, jak badacz
starał się przenikać psychikę swego informatora […].
Nie naprzykrzał się przy tym swemu rozmówcy, zachowując się w sposób naturalny,
tak jak zwykły, ciekawy informacji człowiek.

Christo Vakarelski, Kazimierz Moszyński a etnografia Bułgarii

Część zebranych przez Obrębskiego materiałów wyzyskuje Moszyński w I tomie monografii Kultura ludowa Słowian (Kraków 1929). Dla niego samego ta dokumentacja etnograficzna z Bałkanów będzie podstawą magisterium.

Wszak gdy chodzi o pierwszą część książki, obejmującą kulturę materialną,
nie byłbym jej w stanie w ogóle napisać, […] gdyby nie moje
i zwłaszcza p. Józefa Obrębskiego, studiującego u mnie etnografię słowiańską,
terenowe poszukiwania na wschodnim Bałkanie.
[…] Jego chętnej pomocy winienem niejedną ważną wiadomość
z etnografii bułgarskiej i niejeden rysunek.

Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian

Zainteresowania Obrębskiego w okresie studiów obejmują, poza kulturą materialną Słowian, również ich kulturę duchową i społeczną, w tym medycynę ludową. Jest autorem pierwszej polskiej systematyki zamówień znachorskich, którą publikuje w opracowanym przez siebie Indeksie do „Lecznictwa ludu polskiego” H. Biegeleisena – książki, którą bardzo krytycznie zrecenzował w „Ludzie Słowiańskim”. Przygotowuje się też do badań nad kulturą społeczną Polesia, podczas których chce wdrażać metodę zastosowaną na Trobriandach przez Bronisława Malinowskiego.

Józef Obrębski na tratwie na rzece Łań. Wycieczka etnograficzna na Polesie, 1929.
Józef Obrębski na tratwie na rzece Łań.
Wycieczka etnograficzna na Polesie, 1929
(fot. ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Toruniu)

[P]owziąłem decyzję poświęcić cały rok przyszły pracy terenowej
w najbardziej prymitywnych okolicach Białorusi. […]
[Z]amierzona praca pójdzie głównie w kierunku socjologicznym
i oprze się na metodach Pana Profesora, znanych mi dzięki Jego pracom,
z których b[ardzo] wiele skorzystałem.

list Józefa Obrębskiego do Bronisława Malinowskiego, 31 maja 1930

1929

Powstaje „Lud Słowiański” – pierwsze międzynarodowe czasopismo naukowe poświęcone dialektologii i etnografii Słowian, pod wspólną redakcją Kazimierza Nitscha i Kazimierza Moszyńskiego. Józef Obrębski, z racji asystentury w Katedrze etnografii Słowian UJ, bierze aktywny udział w pracach redakcji.

26 marca 1930

Józef Obrębski uzyskuje stopień magistra filozofii w zakresie filologii słowiańskiej na podstawie opublikowanych w „Ludzie Słowiańskim” dwóch pierwszych części opracowania Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego.

Etnografia Słowian. Publikacje

  • Rolnictwo ludowe wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, cz. 1–4, „Lud Słowiański”, 1929–1931.
  • Przyczynki do łowiectwa wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego, „Lud Słowiański”, 1931.
  • H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego [recenzja], Kraków 1929, „Lud Słowiański”, 1931.
  • Indeks do „Lecznictwa ludu polskiego” Henryka Biegeleisena, Prace Komisji Etnograficznej PAU nr 13, Kraków 1931.

1930–1934: Doktorant Malinowskiego. Antropolog społeczny, badacz macedońskiego Porecza

1930–1933

Otrzymawszy stypendium Fundacji Rockefellera, Józef Obrębski wyjeżdża na studia doktoranckie do London School of Economics and Political Science. Od listopada 1930 roku jest uczestnikiem seminarium Bronisława Malinowskiego z antropologii społecznej.

Józef Obrębski, ok. 1930.
Józef Obrębski, ok. 1930
(fot. z „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Zdolny, sympatyczny, inteligentny – jest on ogólnie lubiany i popularny
u wszystkich, którzy go znają. Jedyne ale to zdrowie jego.
Jeżeli to nie zawiedzie, to uważam przyszłość Obr[ębskiego] za nadzwyczajnie obiecującą.

list Bronisława Malinowskiego do Kazimierza Nitscha, 10 czerwca 1931

1931–1932

Obrębski należy do grona najbliższych uczniów Malinowskiego. Jako jego asystent badawczy opracowuje m.in. kiriwiński materiał lingwistyczny do monografii Coral Gardens and Their Magic [Ogrody koralowe i ich magia]. W czasie urlopów naukowych Malinowskiego przebywa z nim w Oberbozen w Tyrolu (od lipca do września 1931) i w Tamaris na Riwierze (od października 1931 do kwietnia 1932).

W opracowaniu mego materiału otrzymałem znaczną pomoc
ze strony asystentów badawczych […].
W szczególności dr Józef Obrębski i panna Agnes Drew
towarzyszyli mi w wydobyciu materiału z moich notatek terenowych […].
Ponadto rękopis w na pół ukończonej formie był czytany na jednym z moich seminariów,
rozdział przez każdego uczestnika, a następnie krytykowany i dyskutowany.

Bronisław Malinowski, Ogrody koralowe i ich magia

Maj–sierpień 1932

Józef Obrębski przygotowuje się w Belgradzie do badań terenowych, po czym przez miesiąc podróżuje po zachodniej Macedonii, poszukując odpowiedniego miejsca na stacjonarne badania etnograficzne. Wybór pada na odosobnione wsie, położone w górach Porecza.

Józef Obrębski na Poreczu, 1932–1933.
Józef Obrębski na Poreczu, 1932–1933
(fot. z „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Sierpień 1932 – marzec 1933

Na terenówce jestem już przeszło dwa miesiące – od 15 sierpnia.
Pierwszy miesiąc […] poświęciłem na wędrówkę przez zachodnią Macedonję,
celem zapoznania się z terenem i wyboru miejsca pracy.
Z dwóch powiatów, wchodzących w rachubę, wybrałem powiat poreczki,
który swojim archaizmem najbardziej odpowiadał mojej pracy.
[…] Względne ubóstwo kultury jest tu wynikiem stosunkowo młodego osadnictwa […]
oraz ciężkich warunków ekonomicznych. Niezależnie od tego, jest to najlepszy teren
z tych, które znam lub które mi były dostępne. Trudność jego polega
na niedostępności terenu (kraj górzysty i wsie rozproszone po górach) oraz skrytości
i nieufności informatorów. […] [P]racę początkowo skoncentrowałem
na tematach mitologicznych. Zadaniem mojem było zdefolkloryzować serję mitów
(z tych kilka typowych dla Wschodniej Europy i powszechnych na Bałkanie),
odkryć ich kontekst socjologiczny i wykazać, jak funkcjonują w systemie społecznym.

list Józefa Obrębskiego do Bronisława Malinowskiego, Wołcze, 4 listopada 1932

Jestem bardzo zadowolony z Pana relacji o pracy w terenie […].
Pana dotychczasowe wyniki, na ile jestem w stanie je ocenić,
nie są w żadnym wypadku do zlekceważenia, zwłaszcza o ile rzeczywiście
uda się Panu „skontekstualizować” sześć typów mitów, o których Pan pisze,
i w pełni je udokumentować od strony socjologicznej.
Już tylko to jedno wystaczyłoby jako efekt Pana pracy w terenie i pracy ze mną.

list Bronisława Malinowskiego do Józefa Obrębskiego, 18 listopada 1932

Badania na Poreczu są pierwszymi badaniami wsi europejskiej konsekwentnie realizowanymi w paradygmacie funkcjonalizmu. Wnioski, które sformułował Obrębski, można dziś uznać za prekursorskie m. in. w odniesieniu do studiów nad płcią kulturową czy antropologii medycznej. Jego zapisy terenowe i oparte na nich antropologiczne syntezy dotyczą wszystkich sfer życia badanej społeczności: od gospodarki, przez obrzędowość doroczną i rodzinną, lecznictwo i magię, wierzenia religijne, po system pokrewieństwa, relacje małżeńskie i instytucję rodziny w rozbudowanym kontekście społeczno-kulturowym. Zapisał kilkaset krótszych i dłuższych tekstów folkloru, w tym liczne zamówienia magiczne; sporządził również bogatą dokumentację fotograficzną (około 550 fotografii).

Porecze, 1932–1933.
Porecze, 1932–1933. Tę fotografię Obrębski podpisał „Pogawędka z przyjacielem-informatorem”
(fot. z „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Gotowa do druku monografia Józefa Obrębskiego „Macedońska wiara i obrzędy. Socjologiczny opis wierzeń i obrzędów magiczno-religijnych Porecza w serbskiej Macedonii” uległa zniszczeniu w czasie powstania w Warszawie w 1944 roku. Spuścizna, która się zachowała, to cztery nieukończone monografie wraz z ilustrującą je dokumentacją terenową: „Giaurowie Macedonii. Opis magii i religii pasterzy z Porecza na tle zbiorowego życia ich wsi”, „Czarownictwo Porecza Macedońskiego”, „Skandal we wsi” oraz „Mit i rzeczywistość u Słowian Południowych”. W ostatniej z nich Obrębski dekonstruuje i reinterpretuje rozpowszechnione w etnologii mity orientalizujące południowsłowiańskich chłopów. W „Skandalu we wsi” analizuje instytucję małżeństwa i jej warianty w macedońskim kontekście społeczno-kulturowym.

[B]lisko sześć miesięcy spędziłem niemal jako członek zadrugi,
chwytając jakby na gorącym uczynku i obserwując zbliska to,
co dotychczas nie było prawie zupełnie obserwowane:
intymne życie rodziny południowo-słowiańskiej. […] Mam poczucie,
że w temacie pokrewieństwa południowo-słowiańskiego jestem bezkonkurencyjny,
zarówno w znajomości faktów jak i w teoretycznem opanowaniu tematu.
Czego cokolwiek żałuję, to tego, że na Poreczu nie poświęciłem
dostatecznie pracy na pokrewieństwo, ale niestety pochłonęła mnie
inna pasja etnograficzna: medycyna i magja. Był to temat
niewątpliwie najtrudniejszy ze względu na jego niedostępność w Macedonji.

list Józefa Obrębskiego do Kazimierza Moszyńskiego, 4 kwietnia 1933

„Czarownictwo” było opracowywane w terenie i potem
pod świeżemi jeszcze reminiscencjami mojego treningu u Pana Profesora
i metodycznie i teoretycznie wywodzi się właściwie z „Coral Gardens”.

list Józefa Obrębskiego do Bronisława Malinowskiego, 24 stycznia 1935

24 stycznia 1934

Józef Obrębski uzyskuje na Uniwersytecie Londyńskim stopień doktora filozofii w zakresie antropologii społecznej. Jego podstawę stanowi rozprawa „Family Organization Among Slavs as Reflected in the Custom of Couvade” („Organizacja rodzinna Słowian w świetle zwyczaju kuwady”). Jest to oparte na materiale białoruskim i południowosłowiańskim studium patriarchalnej rodziny wiejskiej, którego punkt wyjścia stanowi analiza dekonstruująca mit o mężczyźnie w połogu, punkt dojścia zaś – wskazanie uwarunkowań społeczno-kulturowej dychotomii płci w badanych społecznościach.

Ten dziwaczny obrzęd, który natchnął wielu antropologów
do tworzenia teorii i hipotez o niedorzecznych kolejach rozwoju społecznego, […] niedojrzałości prymitywnych umysłów i tak dalej, dzięki naszej analizie uzyskał nad wyraz proste i skromne wytłumaczenie. Wyjaśnienie owo […] jest […] wynikiem
szczegółowej analizy organizacji rodziny w badanym społeczeństwie,
panujących w nim relacji między płciami, natury rodzicielstwa i małżeństwa, charakteru patriarchalnej struktury społecznej i znaczenia miejscowych rozwiązań rytualnych.

Józef Obrębski, Organizacja rodzinna Słowian w świetle zwyczaju kuwady

Nie ma żadnej wątpliwości, że należy on do najzdolniejszych
wśród młodzieży etnologicznej. Jest dobrym pracownikiem,
oryginalnym, przenikliwym, efektywnym. Z pewnością ma iskrę geniuszu.
[…] Nie tracę nadziei, że znajdzie się w pierwszym szeregu.

list Bronisława Malinowskiego do Mr Kittredge’a z Fundacji Rockefellera, 22 października 1933

Antropologia wsi macedońskiej. Publikacje

  • A. Ogłoszone przez autora:
    • Czarna Magja w Macedonii, „Kuryer Literacko-Naukowy”, 1934.
    • System religijny ludu macedońskiego, cz. 1–5, „Kuryer Literacko-Naukowy”, 1936.
  • B. Pierwodruki, ważniejsze przedruki i przekłady opublikowane post mortem:
    • Ritual and Social Structure in a Macedonian Village, ed. B. Halpern, Boston University, 1969 (i późniejsze wydania).
    • Folklorni i etnografski materijali od Poreče [Folklorystyczne i etnograficzne materiały z Porecza], kn. 1, red. T. Vražinovski, Skopje-Prilep 2001.
    • Makedonski etnosociološki studii [Macedońskie studia etnosocjologiczne], kn. 2, 3, red. T. Vražinovski, Skopje-Prilep 2001, 2002.
    • Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej, Czarownictwo Porecza Macedońskiego, Skandal we wsi, w: Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje, red. A. Engelking, Warszawa 2005.
    • Czarna Magja w Macedonii, System religijny ludu macedońskiego, Social Structure and Ritual in a Macedonian Village, „Sprawy Narodowościowe” 2006.
    • Macedonia. Studia etnosocjologiczne 2, t. 1, 2, red. A. Engelking, J. Rękas, I. Upalevski, Warszawa 2020 (prace macedońskie zebrane).

1934–1939: Etnosocjolog. Badacz wsi poleskiej i polskiej, nauczyciel akademicki, tłumacz Malinowskiego

Józef Obrębski i Jan Teodorowicz rozmawiają z mieszkańcem Horyzdrycz, Polesie 1934.
Józef Obrębski i Jan Teodorowicz rozmawiają z mieszkańcem Horyzdrycz, Polesie 1934
(fot. z „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Po powrocie do kraju z początkiem 1934 roku Józef Obrębski wiąże się z poznańsko-warszawskim środowiskiem socjologicznym; będzie współpracował m.in. z Florianem Znanieckim, Józefem Chałasińskim i Stanisławem Ossowskim. Nawiązuje też współpracę z Instytutem Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie. Z ramienia Instytutu rozpoczyna ekspedycję etnosocjologiczną na Polesiu; jest ona realizowana w ramach interdyscyplinarnego programu badawczego koordynowanego przez rządową Komisję Naukowych Badań Ziem Wschodnich.

Charakter badań prowadzonych na Polesiu skłania Obrębskiego do określenia się jako etnosocjolog (wykorzystał termin Ethnosoziologie, używany w etnologii niemieckiej w odniesieniu do funkcjonalizmu). Etnosocjologię będzie definiował ogólnie jako „socjologię społeczeństw ludowych” z naciskiem na związek z „zagadnieniami dotyczącymi socjologii narodu”.

Kwiecień 1934 – wrzesień 1936

Ekspedycja poleska Obrębskiego jest zakrojona na szeroką skalę. Obejmuje województwo poleskie i wołyńskie, prace w terenie prowadzi kilkuosobowy zespół badaczy. Celem badań jest poznanie przebiegu procesu nacjonalizacji wsi poleskiej oraz struktury etnicznej regionu.

Etnolog winien zdać sprawę z tego, czym jest współczesna rzeczywistość wsi wschodniej
w dziedzinie problemów narodowościowych, jakie jest obecne oblicze narodowe ludu,
jakie czynniki leżą u podstaw dokonywującej się nacjonalizacji wsi,
na czym ten proces polega i w jakim kierunku zdąża.
W dziedzinie tych problemów zadanie etnologa komplikuje się oczywiście
tą okolicznością, że oblicze narodowościowe włościaństwa wschodnio-polskiego
nie jest jeszcze definitywnie skrystalizowane.

Józef Obrębski, Program badań etnologicznych w zakresie spraw narodowościowych w województwach wschodnich

Polacy, jako grupa zewnętrzna, wykrystalizowana narodowo
i operująca powszechnie schematami narodowymi czy narodowościowymi,
pod te nowe definicje, wyrosłe na gruncie jej historii, jej doświadczeń
i jej myślenia społecznego, podciąga Poleszuków – z tej choćby prostej przyczyny,
że pod inne nie może. Nasze – tak często spotykane – dyskusje na temat,
czy Poleszucy są Ukraińcami, czy też Białorusinami, i jakimi są właściwie i naprawdę,
są po prostu bardziej tylko może zintelektualizowaną formą tej właściwej nam, zorientowanej narodowo kategoryzacji świata społecznego,
kategoryzacji naiwnej, ale powszechnej.

Józef Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia

Teoretyczne i metodologiczne podstawy badań czerpie Obrębski z funkcjonalizmu Malinowskiego i socjologii humanistycznej Znanieckiego. Pracuje metodą obserwacji i współuczestnictwa, w rozmowach z mieszkańcami nie stosuje formalnego wywiadu. Jego współpracownicy, mniej doświadczeni, posługują się kwestionariuszami i ankietami. Spośród tej grupy największy wkład do dorobku ekspedycji wniosą etnografowie Zygmunt Korybutiak i Stanisław Dworakowski, wyszkoleni przez Obrębskiego na etnosocjologów Polesia.

Józef Obrębski z dziewczętami z Horyzdrycz. Polesie 1934.
Józef Obrębski z dziewczętami z Horyzdrycz. Polesie 1934
(fot. z „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Chodzi o to, ażeby pracownik, który tu wchodzi w teren
i bada świadomość narodową Poleszuków, nie dał się zasugerować ogólną atmosferą administracyjno-polityczną Polesia i nie wyciągał przedwczesnych wniosków
co do anarodowościowych bezbarwnych postaw Poleszuków.
Pracujemy tu w gruncie rzeczy w b[ardzo] ciężkich i niesprzyjających warunkach.
Z jednej strony mamy administrację miejscową, szowinistyczną,
pełną zapędu polonizacyjnego, wpatrzoną z zachwytem w ostry kurs obecnej polityki, przepowiadającą w okresie najbliższej piatiletki kompletną polonizację Polesia
– z drugiej zaś strony Poleszuka: nieufnego, podejrzliwego, zapierającego się
przy pierwszym kontakcie wszelkich sympatyj proukraińskich lub probiałoruskich,
wyrażającego nawet swoją gotowość pójścia za życzeniem władzy
w tych wszystkich sprawach. Pracując, musimy zważać na to,
aby nie wywołać nieodpowiedniego rezonansu ani śród administracji
(gdyż to mogłoby wysoce utrudnić badania), ani śród ludności,
którą się bada w sposób taki, by nie mogła ona zorjentować się, o co chodzi.

list Józefa Obrębskiego do Marii Znamierowskiej-Prüfferowej, 13 listopada 1934

Badania prowadzone na Polesiu przynoszą obfitą dokumentację terenową, dotyczącą m. in. stosunku mieszkańców wsi do państwa polskiego i jego instytucji, zróżnicowania grup etnicznych i ich wzajemnych stereotypów, ruchu narodowego ukraińskiego i białoruskiego, komunizmu, antysemityzmu, pamięci historycznej, sytuacji ekonomicznej wsi, rozpadu wielkiej rodziny patriarchalnej, tradycyjnych wierzeń i obrzędów. W spuściźnie archiwalnej Obrębskiego znajdują się notesy terenowe i wypełnione kwestionariusze, mapki i rysunki, a także około tysiąca negatywów fotograficznych – największa zachowana kolekcja fotografii przedwojennego Polesia.

Sformułowana w efekcie badań na Polesiu nieesencjalistyczna teoria grup etnicznych oraz dynamiczne ujęcie procesów narodotwórczych sprawiają, że te prekurorskie osiągnięcia Obrębskiego będą przez późniejsze pokolenia badaczy postrzegane jako fundamentalne dla badań nad etnicznością i powstawaniem narodów.

Józef Obrębski z grupą chłopców ze wsi Maciejewicze. Polesie 1934.
Józef Obrębski (trzeci od lewej) z grupą chłopców ze wsi Maciejewicze. Polesie 1934
(fot. z „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Koncepcje Obrębskiego wypracowane w oparciu o badania poleskie
zawierały idee prawdziwie przełomowe, uderzające w domyślne założenia
ówczesnego myślenia naukowego i otwierające zarazem
przed aktywnością badawczą nowe możliwości. […]
[P]rzyjmowano [je] powoli, we fragmentach i z niemałymi oporami,
wpływ jego idei zdaje się bardziej uchwytny jedynie pod warunkiem
uwzględnienia długich serii zdarzeń. Dzieło to wpisuje się
w osobliwie rozciągnięty w czasie proces, „długą rewolucję”, […]
czyli wielogeneracyjny, wieloaspektowy i wcale nie-nieuchronny ciąg przeobrażeń
zachodzących w polskiej nauce o narodzie i mniejszościach.

Marcin Lubaś, Dokument myśli otwartej. Studia poleskie Józefa Obrębskiego a rozważania o grupach etnicznych i stosunkach narodowościowych w polskiej etnologii i socjologii

Refleksja Obrębskiego łączy dwie sfery rzeczywistości, w innych dyskursach rozdzielane: radykalizm społeczny i nostalgiczne przywiązanie do polskiej kultury szlacheckiej.
Badacz pokazuje nieredukowalny związek między nimi, sprzęgnięcie przemocy
i mechanizmów kulturotwórczych. […] [N]ie posługuje się metaforą,
nazywa rzeczy po imieniu, bezwzględnie rozprawia się z kresowym mitem. […]
Kresy według Obrębskiego stanowią przestrzeń władzy narzuconej, nieliczącej się
z tubylcami, bezwzględnej wobec ludzi i rabunkowej wobec przyrody. […]
Prekursorstwo badacza polskich kresów wobec perspektywy postkolonialnej jest oczywiste.

Grażyna Borkowska, Perspektywa postkolonialna na gruncie polskim. Pytania sceptyka

1935–1939

Obrębski prowadzi, w ramach Seminarium Narodowościowego przy Instytucie Badań Spraw Narodowościowych, wykład „Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych”.

Punktem centralnym w tak pojętych badaniach
nie jest oczywiście narodowość en bloc,
ale człowiek etnicznie odrębnej w stosunku do narodu państwowego wsi
w całym […] kompleksie jego postaw, dążeń i aspiracji społecznych…

Józef Obrębski, Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych

21 lutego 1935

Obrębski przedstawia pierwsze wyniki badań poleskich „na specjalnym zebraniu Zarządu Instytutu z udziałem przedstawicieli władz i sfer naukowych”.

1–3 listopada 1935

W Warszawie odbywa się II Ogólnopolski Zjazd Socjologów, w którym Instytut Badań Spraw Narodowościowych bierze udział w osobach Józefa Obrębskiego i Stanisława Orsiniego-Rosenberga.

28 marca 1936

Józef Obrębski zostaje powołany do grona członków rzeczywistych Instytutu Badań Spraw Narodowościowych. Na tym samym zebraniu Instytutu wygłasza odczyt „Podział etniczny Polesia”.

1 kwietnia 1936

Na posiedzeniu naukowym Instytutu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Obrębski przedstawia referat „Czarownictwo w Macedonii”.

20–21 września 1936

W Warszawie obraduje I Zjazd Sprawozdawczo-Naukowy Poświęcony Ziemiom Wschodnim RP, na którym Józef Obrębski, w referacie „Dzisiejsi ludzie Polesia”, przedstawia publiczności naukowej i władzom najważniejsze wyniki badań na Polesiu. Opisuje m.in. społeczne i kulturowe mechanizmy antagonizmów i konfliktów polesko-polskich, analizuje poczucie krzywdy i upokorzenia poleskich chłopów oraz kształtowanie się odnoszonego przez nich do Polaków stereotypu wroga. Referat wywołuje ożywioną dyskusję.

Józef Obrębski w latach trzydziestych.
Józef Obrębski w latach trzydziestych
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Wystarczy tego, cośmy tu powtórzyli za referentem i dyskutującymi […],
aby się przekonać, że etnosocjologia nie jest nauką oderwaną.
Mówi ona w sposób naukowy i zrozumiały nawet dla napływowej elity
to, co my ludzie miejscowi i bez tego dostatecznie rozumiemy.
Wydobywa na powierzchnię tragiczne nieporozumienia,
które co krok spotykamy, nieporozumienia pomiędzy nami
i tymi, którzy chcą nas uszczęśliwiać wbrew naszej woli […].
Uczmy się wszyscy etnosocjologii.

Piotr Lemiesz, dziennikarz „Kuriera Wileńskiego”, sprawozdawca Zjazdu

26 listopada 1936

Józef Obrębski obejmuje stanowisko wicedyrektora w nowo utworzonym Państwowym Instytucie Kultury Wsi. PIKW, kierowany przez Józefa Chałasińskiego, formalnie podlegający Ministerstwu Rolnictwa, zaś merytorycznie i kadrowo związany z Polskim Instytutem Socjologicznym, zajmuje się społeczną i kulturową problematyką wsi i warstwy chłopskiej. Obrębski prowadzi tu i organizuje badania nad emigracją wiejską, uniwersytetami ludowymi i pamiętnikami chłopskimi, pomaga Chałasińskiemu w opracowywaniu monografii Młode pokolenie chłopów.

Do Instytutu, mieszczącego się przy ulicy Senatorskiej, w galerii Luxemburga,
zaprosił mnie Chałasiński […]. Spotkałem tam Obrębskiego,
który […] zaprosił mnie do swego gabinetu, poczęstował kawą
i opowiedział o swoich badaniach nad uniwersytetami ludowymi
i o rozpisanym konkursie, który dotyczył młodzieży wiejskiej.
Napływające biografie były właśnie klasyfikowane
i przygotowywane do kolejnej lektury przez kierownictwo Instytutu.
Pamiętam, że kilka życiorysów przeczytałem w rękopisie
i przygotowałem do nich rodzaj kwestionariusza,
w którym mieściły się najbardziej istotne sprawy związane z biografią.
Na tych materiałach Chałasiński oparł swoją monografię Młode pokolenie chłopów.

Stefan Nowakowski, Druga wojna światowa i jej społeczno-kulturowe odbicie w społeczności socjologicznej. Wspomnienia i luźne refleksje

1936–1939

Obrębski wykłada socjologię (socjologię ogólną, metody badań socjologicznych, socjologię wsi i miasta) w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Kieruje Katedrą Socjologii Szczegółowej na Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych WWP.

1936/1937

Obrębski zaczyna wykładać socjologię w Studium Pedagogiczno-Społecznym Instytutu Pedagogicznego ZNP w Warszawie.

Sprawozdanie Instytutu Badań Spraw Narodowościowych odnotowuje jego referat „Problem etniczny Polesia” wygłoszony na zebraniu Instytutu.

Styczeń–marzec 1937

Józef Obrębski przebywa we wsi Olmany na Polesiu (pow. stoliński), gdzie kieruje stacjonarną ekspedycją badawczą zorganizowaną przez Państwowy Instytut Kultury Wsi. Jej uczestnicy prowadzą badania nad szkolnictwem wiejskim, biografiami rodzinnymi i młodzieżą. Gromadzą także dane dotyczące życia gospodarczego i społecznego, świadomości politycznej, sytuacji kobiet we wsi, a także folkloru, wierzeń, obrzędowości, życia religijnego, lecznictwa i magii. Współpracownikami Obrębskiego są Irena Czechówna i Władysław Kurkiewicz.

1937

Obrębski zostaje członkiem Polskiego Instytutu Socjologicznego i wchodzi w skład redakcji „Przeglądu Socjologicznego”.

6 stycznia 1938

Józef Obrębski żeni się z Tamarą Morozowicz, absolwentką Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie. Tamara Obrębska, ekonomistka i socjolożka, będzie jego bliską współpracowniczką w badaniach terenowych na Jamajce i partnerką intelektualną. Wkrótce przychodzi na świat syn Stefan.

Tamara Obrębska.
Tamara Obrębska
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

1938

Obrębski zostaje kierownikiem Sekcji Prac Naukowych Polskiego Instytutu Socjologicznego i redaktorem naczelnym wydawanej przez PIS serii „Biblioteka Socjologiczna”. Do wybuchu wojny ukazuje się sześć tomów „Biblioteki”, w tym Prawo, zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich Malinowskiego w przekładzie Obrębskiego (1939).

Przeglądałem Pana tłumaczenie razem z Waligórskim. Przekład uważam za doskonały
i pragnę gorąco Panu podziękować za tę wspaniałą pracę. W polskiej szacie moje teksty stały się lepsze niż w oryginale. Jedyne poprawki, jakie wprowadziłem, potwierdzają opinię Waligórskiego, że zrobiłem to, bo już zapomniałem, czym jest poprawna polszczyzna. […]
Czytałem Pana artykuły z największym zainteresowaniem i chcę mieć nadzieję,
że będzie Pan ogłaszał swoje dalsze prace – ponieważ Pan, podobnie jak ja,
ma skłonność do odkładania rękopisów, żeby dojrzewały gdzieś w ciemności…

list Bronisława Malinowskiego do Józefa Obrębskiego, 22 października 1938

1938/1939

W oddziale Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi Obrębski prowadzi wykłady z socjologii, poświęcone przemianom społecznym i kulturowym wsi polskiej, a w Seminarium Narodowościowym przy Instytucie Badań Spraw Narodowościowych wykład „Ludność litewska i białoruska na Ziemiach Północno-Wschodnich”. Na zebraniu Instytutu przedstawia referat „Problemy narodowościowe w życiorysach młodzieży chłopskiej. Uwagi na marginesie książki J. Chałasińskiego Młode pokolenie chłopów”. Współpracuje również ze Studium o Ziemiach Wschodnich Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, gdzie ma wykład „Jak należy do ludności podchodzić, aby uzyskać jej zaufanie”.

16 stycznia 1939

Na posiedzeniu Sekcji Metodologii Nauk Społecznych przy Polskim Towarzystwie Filozoficznym w Warszawie Obrębski wygłasza odczyt „O metodzie funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego”. Przygotowany do druku jako rozprawa pod tytułem „Metoda funkcjonalna Bronisława Malinowskiego” został złożony do 7 tomu „Przeglądu Socjologicznego”, którego druk przerwała wojna. Tekst odczytu ukazał się pośmiertnie w roku 2004.

Jeżeli etnologia kiedykolwiek mogła myśleć o tym – a ma takie aspiracje –
żeby być kolebką innych nauk, żeby być tym źródłem, z którego mogą wyrastać teorie
i problemy innych nauk humanistycznych, to niewątpliwie mogła nią być tylko etnologia, którą reprezentuje szkoła funkcjonalna, wyrażająca się w szeregu opisów i analiz poszczególnych społeczeństw i kultur, bo tylko te badania mogą otworzyć
dostateczne perspektywy na różnorodne, odmienne formy społeczne i kulturalne,
które leżą w kręgu zainteresowań humanisty.

Józef Obrębski, O metodzie funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego

Antropologia wsi poleskiej i polskiej, zagadnienia etniczności, teoria etnologii, przekłady prac Malinowskiego. Publikacje

  • A. Ogłoszone przez autora:
    • Dzisiejsi ludzie Polesia, „Przegląd Socjologiczny”, 1936 .
    • Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe”, 1936.
    • Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny”, 1936.
    • Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, „Sprawy Narodowościowe”, 1936.
    • J. Falkowski, B. Pasznycki, Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, Lwów 1935 [recenzja], „Sprawy Narodowościowe”, 1936.
    • Społeczeństwo pierwotne. B. Malinowski, Coral Gardens and Their Magic, t. 1–2, London 1935 [recenzja], „Przegląd Socjologiczny” 1936.
    • Szkoła a dążenia młodego pokolenia chłopów. J. Chałasiński, Młode pokolenie chłopów, t. 1–4, Warszawa 1938 [recenzja], „Głos Nauczycielski”, 1938.
    • Etnologia i socjologia, „Wiedza i Życie”, 1939.
    • Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi, w: Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1939.
    • Śmiertelny problemat, przekład eseju Malinowskiego The Deadly Issue (1936), „Marchołt” 1936. Przedruk: B. Malinowski, Dzieła, t. 10, red. E. Betlejewska, Warszawa 2001.
    • Prawo i zwyczaj, przekład pracy Malinowskiego Law and Custom (1934), „Przegląd Socjologiczny” 1938. Przedruk: B. Malinowski, Dzieła, t. 8, red. A. K. Paluch, Warszawa 2000.
    • Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich, przekład książki Malinowskiego Crime and Custom in Savage S ociety (1926), „Przegląd Socjologiczny”, 1938. Przedruk: B. Malinowski, Dzieła, t. 2, red. M. Ehrenkreutz-Jasińska, Warszawa 1980.
  • B. Pierwodruki i ważniejsze przedruki opublikowane post mortem:
    • O metodzie funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego, oprac. A. Engelking, „Studia Socjologiczne” 2004.
    • Dzisiejsi ludzie Polesia, Problem etniczny Polesia, Problem grup i zróżnicowań etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, w: Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje, red. A. Engelking, Warszawa 2005.
    • Polesie. Studia etnosocjologiczne 1, red. A. Engelking, Warszawa 2007 (prace poleskie zebrane).
    • Etnologia i socjologia, Społeczeństwo pierwotne. B. Malinowski, Coral Gardens and Their Magic, J. Falkowski, B. Pasznycki, Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, Szkoła a dążenia młodego pokolenia chłopów, Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi, „Sprawy Narodowościowe” 2006.

1939–1944: Działacz tajnego życia akademickiego i ruchu oporu, autor monografii antropologicznych

We wrześniu 1939 roku Józef Obrębski z żoną, wraz z Państwowym Instytutem Kultury Wsi, ewakuują się z Warszawy do Puław. Konwój zostaje rozproszony przez niemiecki nalot. W październiku Obrębscy docierają do Lwowa, skąd bezskutecznie usiłują przedostać się do Rumunii. Również późniejsza próba przekroczenia zielonej granicy z radzieckiej strefy okupacyjnej do Generalnej Guberni kończy się niepowodzeniem. Nowy Rok 1940 zastaje ich w więzieniu w twierdzy brzeskiej. Udaje im się uwolnić i szczęśliwie przedostać do Warszawy, gdzie spędzą okres okupacji i powstanie warszawskie w dzielonym z matką oraz Antoniną i Witoldem Jabłońskimi domu przy ul. Ursynowskiej 58. Po powstaniu uciekają z obozu przejściowego w Pruszkowie i ukrywają się w Podkowie Leśnej, gdzie doczekają wejścia Armii Czerwonej w styczniu 1945 roku.

1941–1944

Józef Obrębski wykłada socjologię na cotygodniowych tajnych kompletach Sekcji Społeczno-Oświatowej Wydziału Pedagogicznego Wolnej Wszechnicy Polskiej. Prowadzi także wykład i seminarium z etnologii na działającym w Warszawie tajnym poznańskim Uniwersytecie Ziem Zachodnich.

Siedzieliśmy z profesorami przy jednym stole, w tym samym wąskim gronie,
słuchając kolejno wykładów prof. prof. Szczurkiewicza, Dybowskiego,
Rode czy Obrębskiego itd. Zanikał więc dystans dzielący zazwyczaj na uczelni
studenta od profesora. […] Zapoznawanie się choćby tylko z podstawami socjologii stwarzało podwaliny „innego myślenia” – myślenia socjologicznego. […]
[U]czestniczyliśmy w „lekcjach” obiektywizowania wszelkich zjawisk.

Tadeusz Trzciński, Profesor tajnego uniwersytetu

Obrębski gromadzi też materiały do badań nad konspiracyjnym życiem politycznym i ruchem oporu. Ukrywa je, jak podawał później, „w bezpiecznym miejscu”, w którym pozostały po 1945 roku. Ich późniejsze losy nie są znane.

Istniała wówczas wymiana myśli między polskimi socjologami,
jak Bystroń, Chałasiński, Ossowski, Obrębski, Szczurkiewicz, Rychliński,
którzy – mimo panującego terroru – do końca wojny pozostawali w Warszawie.
Nie odbywało się to, rzecz jasna, w formie ogólnych zebrań,
ale dwuosobowych lub najwyżej trzyosobowych spotkań.
Mieszkanie Obrębskich stanowiło tu pewien wyjątek, gdyż jego drzwi
stały otworem dla wszystkich, którzy przed godziną policyjną szukali noclegu.
Częstymi gośćmi bywali tu – poza socjologami – K[azimierz] Banach,
redaktor B[olesław] Srocki, redaktor Wacław Wagner, Remigiusz Bierzanek.
Odwiedziny […] nieraz przyciągały do udziału w rozmowie również profesora
Witolda Jabłońskiego i jego żonę profesor Antoninę Obrębską-Jabłońską.

Stefan Nowakowski, Druga wojna światowa i jej społeczno-kulturowe odbicie w społeczności socjologicznej. Wspomnienia i luźne refleksje

Dom Obrębskich jest ośrodkiem nie tylko tajnego życia akademickiego (odbywają się tu regularnie dwa podziemne seminaria), lecz także politycznej działalności konspiracyjnej. Tu znajduje się m.in. jeden z punktów łączności delegata rządu londyńskiego na Wołyń, Kazimierza Banacha. Najprawdopodobniej Obrębski był współpracownikiem Biura Informacji i Propagandy AK, na co wskazują informacje zawarte w archiwaliach, zachowanych w Stanach Zjednoczonych. Redagował comiesięczny przegląd i analizy prasy podziemnej dla rządu londyńskiego, a także inne wydawnictwa konspiracyjne oraz programy radiowe.

1942

Reaktywuje się – działający teraz w konspiracji pod kierownictwem Józefa Chałasińskiego – Polski Instytut Socjologiczny. Józef Obrębski wchodzi w skład zarządu Instytutu (wraz ze Stanisławem Ossowskim i Stanisławem Rychlińskim).

Część biblioteki Instytutu oraz część archiwum została z wielką pieczołowitością
zabezpieczona przez Dra Obrębskiego. Dr Józef Obrębski ocalił te książki i zbiory
najpierw w 1939–40 r., a następnie w okresie powstania w 1944r.

Józef Chałasiński, Z działalności Polskiego Instytutu Socjologicznego

1942–1944

Polski Instytut Socjologiczny subwencjonuje prace naukowe Obrębskiego. Powstają monografie „Pańska szkoła i mużyckie dzieci” (1943) i „Polesie archaiczne” (1944) oraz „Macedońska wiara i obrzędy. Socjologiczny opis wierzeń i obrzędów magiczno-religijnych Porecza w serbskiej Macedonii” (1944). Tylko maszynopisy dwóch książek o Polesiu uda się Obrębskiemu ocalić z powstania. Materiały terenowe i fotografie z Macedonii i Polesia szczęśliwie przetrwają okupację i powstanie, zakopane w metalowych pudłach w ogrodzie Obrębskich.

Obrębscy ukrywają uchodźców z getta i działaczy ruchu oporu. Tamara Obrębska zostaje uwięziona za pomaganie Żydom; udaje się wydostać ją z Pawiaka za łapówkę. Oboje Obrębscy mają kilka konfrontacji z Gestapo, szczęśliwie bez poważniejszych konsekwencji. Później, w okresie popowstaniowym Obrębski bierze udział w tzw. akcji pruszkowskiej, której celem była ewakuacja ocalałych w ruinach Warszawy zbiorów bibliotecznych i zabytków kultury.

Józef był zawsze bardzo powściągliwy w mówieniu o swoim przywiązaniu do Polski;
zwłaszcza nie lubił rozmawiać o swojej działalności w czasie wojny.
Dopiero teraz [po jego śmierci] mogę ujawnić, że bardzo aktywnie pomagał Żydom.
Niemała liczba osób przeżyła dzięki Józiowi: ukrywał ich i pomagał na wiele sposobów.
Później, w Stanach Zjednoczonych, został odznaczony przez Stowarzyszenie B’nai B’rith.

Aleksander Hertz, w: Elisabeth K. Nottingham, Joseph Obrebski, 1905–1967

Antropologia wsi poleskiej. Publikacje post mortem

  • Pańska szkoła i mużyckie dzieci (1943), w: Polesie. Studia etnosocjologiczne 1, red. A. Engelking, Warszawa 2007.
  • Polesie archaiczne (1944), w: Polesie. Studia etnosocjologiczne 1, red. A. Engelking, Warszawa 2007.

1945–1946: Etnolog wśród socjologów. Pierwszy profesor etnologii na Uniwersytecie Łódzkim

Styczeń–kwiecień 1945

W Lublinie pod kierownictwem Józefa Chałasińskiego wznawia działalność Polski Instytut Socjologiczny; wkrótce przenosi się do Łodzi. Józef Obrębski powraca do pracy w zarządzie Instytutu (wspólnie ze Stanisławem Ossowskim, Janem Szczepańskim i Niną Assorodobraj) oraz w komitecie redakcyjnym „Przeglądu Socjologicznego”. Zostaje też członkiem Komisji Socjologicznej Polskiej Akademii Umiejętności i członkiem Zarządu Towarzystwa Ludoznawczego.

Kwiecień 1945

Obrębski wznawia pracę w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi.  24 maja 1945 roku WWP przekształca się w Uniwersytet Łódzki.

3 września 1945

Zostaje powołany do życia Instytut Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego, w którym Józef Obrębski – na stanowisku zastępcy profesora – obejmuje katedrę etnologii.

1945/1946

W pierwszym powojennym roku akademickim Józef Obrębski prowadzi następujące wykłady: „Rozwój problematyki etnologicznej”, „Społeczeństwo pierwotne i cywilizowane”, „Rozpad społeczeństw pierwotnych”, „Etnologia i socjologia”. Rozpoczyna przygotowywanie do druku ocalałego z okupacji rękopisu Ludwika Krzywickiego „Pierwociny więzi społecznej”. Opracowuje obszerne studium „Uniwersytety ludowe w Polsce przedwojennej”. Swoje dalsze plany zawodowe wiąże jednak z Uniwersytetem Warszawskim. Na Uniwersytecie Łódzkim będzie formalnie zatrudniony do 1 grudnia 1946.

Kilka razy przydzielano i odbierano nam lokale, mieliśmy ostatnio otrzymać
na Hożej do remontu […]. Jeśli chodzi o salę wykładową,
to mam już zapewnioną […] ładną salkę na ulicy Widok w lokalu Ligi Morskiej.
Może udałoby się uzyskać tam jakiś kącik i na seminarium i bibliotekę zarazem.
Ale to może być aktualne po Twoim zainstalowaniu się w Warszawie i objęciu katedry.

list Stanisława Dworakowskiego do Józefa Obrębskiego, prawdopodobnie grudzień 1945

5 lutego 1946

Obrębski habilituje się z etnologii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Podstawą habilitacji jest monografia „Polesie archaiczne”, zaś wykład habilitacyjny nosi tytuł „Teoria ekonomiczna i metoda socjologiczna w etnologii”.

Józef Obrębski, ok. 1946.
Józef Obrębski, ok. 1946
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Pracę dra Obrębskiego uznać należy za ważny wkład do nauki. Mamy tu do czynienia
z wzorowym postawieniem zagadnienia i rozwiązywaniem go na podstawie materiału
w znacznej części osobiście zebranego w sposób wzorowy.
W nauce polskiej przedstawienie to nowe, tem większa też jest jego wartość.
Praca ta, przedłożona Wydziałowi Humanistycznemu jako habilitacyjna,
zupełnie odpowiada jej warunkom i usprawiedliwia wniosek
o dopuszczenie dra Józefa Obrębskiego do dalszych stadiów habilitacji.

Jan Stanisław Bystroń, Włodzimierz Antoniewicz, Referat o pracy dra Józefa Obrębskiego pt. „Polesie archaiczne”, 4 grudnia 1945

17 sierpnia 1946

W wyniku zatwierdzenia habilitacji Józef Obrębski zostaje docentem etnologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Teoria etnologii. Publikacje

  • Teoria ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu społeczeństw pierwotnych, „Przegląd Socjologiczny”, 1946. Przedruk: „Sprawy Narodowościowe” 2006.
  • Wolność i cywilizacja. B. Malinowski, Freedom and Civilization, New York 1944 [recenzja], „Nowa Polska”, Londyn 1946. Przedruk: „Sprawy Narodowościowe” 2006.

1946–1948: Antropolog społeczny. Wykładowca w Oxfordzie i badacz postniewolniczej wsi na Jamajce

Czerwiec 1946

Józef Obrębski (wraz z żoną i synem), zaproszony przez profesora Edwarda Evana Evans-Pritcharda z Seminar on Social Anthropology w Oxfordzie, wyjeżdża do Anglii.

Październik 1946

London School of Economics and Political Science zatrudnia Obrębskiego jako socjologa-terenowca do przeprowadzenia badań terenowych na Jamajce. Badania realizowane są jako projekt West Indian Social Survey (Zachodnioindyjskiej Grupy Badań Społecznych) i finansowane z grantu British Colonial Social Science Research Council (Kolonialnej Rady Badań Społecznych). Zadaniem WISS jest gromadzenie dla brytyjskiej administracji kolonialnej danych naukowych w społecznościach wiejskich złożonych z potomków dawnych niewolników.

Listopad–grudzień 1946

Obrębski wygłasza w Oxfordzie cykl czterech wykładów „The Changing Peasantry of Eastern Europe” („Chłopi wschodnioeuropejscy w procesie przemian”), zaś w Royal Anthropological Institute w Londynie wykład „The Changing Peasant Culture in Poland” („Przemiany kultury chłopskiej w Polsce”). Zawierają one kwintesencję jego wcześniejszych ustaleń naukowych i zarazem są prezentacją teoretycznych i metodologicznych odkryć polskiej myśli etnosocjologicznej lat trzydziestych i czerdziestych.

Zaproszenie na wykład Obrębskiego w Royal Anthropological Institute w Londynie, 1946 (oryginał w „Obrebski Collection”, University of Massachussetts, Amherst, USA)

Gratuluję ci najmocniej naprawdę wielkich sukcesów naukowych
– skromny jesteś i może nie doceniasz tego.
Naprawdę bardzo a bardzo się cieszę,
że będziemy w Tobie mieli nowego Bronisława Malinowskiego.
[ … ] Do Oxfordu byle kogo na wykłady nie puszczają
i byle czyich wykładów nie drukują. To wielka rzecz.

list Feliksa Grossa do Józefa Obrębskiego, 1946

Angielszczyzna moja była wówczas nad wyraz uboga
i z konieczności musiałem symplifikować przedmiot.
Mimo to wykłady te były w pewnym sensie rewelacją dla miejscowych socjologów.

list Józefa Obrębskiego do Floriana Znanieckiego, 3 maja 1947

Luty 1947 – sierpień 1948

Józef Obrębski prowadzi badania terenowe na Jamajce, w miejscowościach Warsop i Bull Savannah. Współpracują z nim żona Tamara i lokalni asystenci techniczni. Badania, odwołujące się m. in. do założeń metodologicznych, które sformułował w artykule Teoria ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu społeczeństw pierwotnych, koncentrują się na jamajskiej rodzinie chłopskiej, powszechnie uważanej za dysfunkcjonalną, ale wykraczają daleko poza zakreślony przez West Indian Social Survey pragmatyczny, socjograficzny horyzont badań. Obrębskiego interesuje dynamika systemu gospodarczego i struktury społecznej w kontekście kształtującego się nowoczesnego społeczeństwa postniewolniczego. Zajmuje go antropologia rodziny w szerokim kontekście uwarunkowań makrospołecznych i historycznych. Dostrzega problematykę ubóstwa i marginalizacji, bada społeczną rolę lokalnych instytucji społecznych i religijnych oraz szkoły. Przygląda się funkcjonującej na Jamajce warstwie tzw. wtórnego chłopstwa i charaktersytycznym dla tamtejszego kontekstu społeczno-gospodarczego „wiejskim miastom” (rural cities). Obserwuje jamajski proces narodotwórczy i dopracowuje sformułowaną podczas badań na Polesiu teorię powstawania nowoczesnych narodów.

Tamara, Stefan i Józef Obrębscy wypływają parowcem na Jamajkę, 1947.
Tamara, Stefan i Józef Obrębscy wypływają parowcem na Jamajkę, 1947
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Badania na Jamajce przebiegają w atmosferze napięcia między Obrębskim a biurokratycznym kierownictwem projektu WISS, ignorującym jego jakościowe podejście i wyjaśnienia lokalnej rzeczywistości społecznej, ugruntowane w aktualnych teoriach antropologicznych i humanistycznej socjologii Znanieckiego.

Z Jamajki pochodzi najbogatszy zbiór materiałów terenowych Obrębskiego, zawierający też kolekcję dokumentów osobistych: listów i biografii. Opracowanie tych danych – choć znacznie zaawansowane – nie zostało przez niego ukończone. Wśród archiwaliów jamajskich znajdują się maszynopisy pięciu obszernych opracowań: „Patentville: A Jamaican Village” („Patentville. Wieś jamajska”), „Family Dysfunction in a Familist Society” („Dysfunkcja rodziny w społeczności familistycznej”), „Family Letters in Peasant Jamaica” („Listy do rodziny na chłopskiej Jamajce”), „Family Structure and Economic System in Peasant Jamaica” („Struktura rodziny i system gospodarczy na chłopskiej Jamajce”) oraz „Religion in Rockmeadow” („Religia w Rockmeadow”). Wybrane wyniki badań jamajskich przedstawiał Obrębski szerszemu gronu odbiorców w referatach i broszurze Legitimacy and Illegitimacy in Jamaica: a Non-Deviant Case („Ślubne i nieślubne pochodzenie na Jamajce – przypadek zgodny z normą”) (1966). Analizował w nich jamajską rodzinę chłopską nie przez pryzmat koncepcji „dewiacyjnej”, lecz jako specyficzny wzór dobrze osadzony w lokalnej kulturze i społeczeństwie.

Józef i Tamara Obrębscy podczas badań terenowych na Jamajce.
Józef i Tamara Obrębscy podczas badań terenowych na Jamajce
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Moim zadaniem i moją ambicją […] jest nadanie tej pracy takiego charakteru,
by mogła ona stworzyć wzór dla przyszłych podobnych badań
i uchronić socjologię angielską przed zalewem statystyki i „reportomanią”. […]
Metoda biograficzna i ekologiczna, którą stosujemy, daje świetne rezultaty.
Praca jest ciekawa i zanosi się na to, że w szybkim czasie zdołamy zrozumieć
najbardziej fascynujące zagadki struktury społecznej i przemian społecznych tego kraju. Jedyną trudnością, na jaką natrafiliśmy w tej pracy, jest nasza partnerka i dyrektorka.
Jest ona czarującą damą (z miejscowej plantokracji) i świetną organizatorką.
Niestety stan jej wiedzy i przygotowania socjologicznego jest w najlepszym razie
na poziomie naszego proseminarzysty. Mam ciężkie zadanie douczania jej
bez urażania jej ambicji własnych. […] Nie jest to na dobitkę jej cecha osobista,
ale odbicie stanu wiedzy socjologicznej w Anglii.

list Józefa Obrębskiego do Floriana Znanieckiego, 3 maja 1947

Dotychczasowa praca zapowiada niezłe rezultaty.
Metody, wykształcone i wypróbowane w Polsce, nie zawodzą.
Jesteśmy stale w trakcie dokonywania odkryć, których całą tajemnicą jest,
że operując odpowiednią perspektywą teoretyczną, jesteśmy w stanie
widzieć elementarne fakty, niedostrzegane przez innych, i nazywać je po imieniu.
Chwilami obawiamy się, czy w tej powodzi odkryć nie zdystansujemy Kolumba.
Jedyną pociechą jest pewność, że nasze odkrycia
nie będą miały równie tragicznych następstw dla tej wyspy.

list Józefa Obrębskiego do Arnolda Kunsta, 1948

Wyjeżdżając z Jamajki, Obrębski odrzuca propozycję kierowania katedrą socjologii na powstającej tam filii Uniwersytetu Londyńskiego. Zamierza wracać do Polski i objąć katedrę etnologii na Uniwersytecie Warszawskim (którego pracownikiem pozostaje formalnie do 1950 roku).

Dostałem list od Obrębskiego. Wraca. Proponuje współpracę.
Chce się zajmować „neosocjologią”:
tworzeniem się nowych narodów z kolorowej ludności kolonialnej.

Stanisław Ossowski do Marii Ossowskiej, 6 marca 1948

Pracy naszej nadamy charakter nie tyle monografii wsi, ile monografii
całej klasy społecznej, mianowicie tutejszego chłopstwa. […] Tytuł, jaki planujemy
dla niej, byłby: „Family, neighbourhood and nation in peasant Jamaica”
i całość zagadnień wiejskich (rodzina i społeczność wiejska) przedstawiona by została
na tle procesu formowania się nowoczesnego narodu jamajczańskiego
(w sensie społeczno-kulturalnym, nie politycznym) z dawnego społeczeństwa kolonialnego. W ten sposób w pracy tej dotknęlibyśmy, na konkretnym przykładzie Jamajki,
jednego z podstawowych procesów współczesności.

list Józefa Obrębskiego do Feliksa Grossa, 19 lutego 1948

Miałem niezbite przekonanie, że w żadnym innym środowisku socjologicznym poza Polską
nie można liczyć na szybkie i właściwe teoretyczne (i oczywiście praktyczne)
zrozumienie zagadnienia ludów kolonialnych i nowo powstających narodów.
Myśmy w naszej socjologii poczynili pod tym względem wielkie postępy
i mamy wszelkie dane stworzenia szkoły czy kierunku,
który by mógł objąć przodownictwo w tej dziedzinie.
Oni tu tkwią w antycznych metodach i niemal przedpotopowym chaosie teoretycznym.

list Józefa Obrębskiego do Arnolda Kunsta, 27 lutego 48

Nie ulega wątpliwości, że gdyby J. Obrębskiemu starczyło czasu i determinacji,
aby opublikować choćby część przygotowanych studiów, to stałby się on
w latach 50. XX wieku i następnych bardzo często przywoływanym autorem,
a jego propozycje i interpretacje być może przyspieszyłyby nurt badań
nad karaibskimi kulturami

Aleksander Posern-Zieliński, Józef Obrębski i antropologia Karaibów

Ostatecznie jednak Obrębski nie wraca do kraju. Przyjmuje propozycję pracy w Departamencie Powierniczym ONZ w Nowym Jorku.

Nie mam żadnych złudzeń co do perspektyw rozwojowych socjologii polskiej
w obecnej sytuacji. I niewiele złudzeń co do możliwości rychłych zmian na lepsze.
Jestem docentem Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie […] wakuje katedra.
Wątpię, czy na nią wrócę. Wybrałem etnologię jako przedmiot pozornie najbardziej oderwany. Niestety, pomyliłem się. Lenin i Stalin też byli etnologami

list Józefa Obrębskiego do Floriana Znanieckiego, 3 maja 1947

Wykłady oksfordzkie. Publikacja post mortem

  • The Changing Peasantry of Eastern Europe, ed. J., B. Halpern, Cambridge, Massachussets, 1976.

Antropologia rodziny w kontekście jamajskim. Pierwodruki i przekłady opublikowane post mortem

  • Peasant Family and National Society in Jamaica (1956), „Sprawy Narodowościowe” 2006.
  • Rodzina chłopska a społeczeństwo narodowe Jamajki, „Sprawy Narodowościowe” 2006.
  • Legitimacy and Illegitimacy in Jamaica: a Non-Deviant Case (1966), „Sprawy Narodowościowe” 2006.
  • Ślubne i nieślubne pochodzenie na Jamajce – przypadek zgodny z normą, „Sprawy Narodowościowe” 2006.

1948–1958: Ekspert w Departamencie Powierniczym ONZ

Wrzesień 1948

Józef Obrębski z rodziną przyjeżdża z Jamajki do Nowego Jorku.

Jak dziwnie się w życiu układa – że wtedy, gdy Malinowski pisał do mnie
– po zrobieniu u niego doktoratu – że chciałby, byś został przy nim do współpracy
– jako stały asystent… Myślałam wtedy, że to może byłoby dobrze.
Odpisałeś, że kształcić się można za granicą, ale pracować w Polsce i dla Polski.
Gdy przeniosłeś się ze swoją pracą do ONZ, napisałeś,
że pracując pożytecznie i uczciwie dla ludzkości, pracuje się i dla dobra Polski także…

list Marii Obrębskiej, matki, do Józefa Obrębskiego, 1953

1948–1958

Obrębski jest członkiem Sekretariatu ONZ, pracuje jako specjalista od spraw społecznych (Senior Social Affairs Officer) w Departamencie Powierniczym ONZ (Trusteeship Department), odpowiedzialnym za terytoria wyzwalające się z zależności kolonialnej (tzw. terytoria powiernicze). Zajmuje się problematyką rodziny, wychowania, edukacji i urbanizacji, zagadnieniami ekonomii i polityki społecznej oraz procesami narodotwórczymi. Bada przemiany społeczne w krajach kolonialnych w Afryce, Azji Południowo-Wschodniej, na Karaibach i w Oceanii, wyniki przedstawia na ONZ-owskich seminariach. Opracowuje szereg studiów i ekspertyz, które zgodnie z regulaminem ONZ, nie były publikowane – funkcjonowały jako anonimowe broszury do użytku wewnętrznego. Są to: „Training of Social Workers” („Szkolenie pracowników socjalnych”) (1951), „General Aspects of Social Policy” („Ogólne zagadnienia polityki społecznej”) (1952), „Community Development and Education in Non-Self-Governing Territories” („Edukacja i rozwój społeczności lokalnych na terytoriach zależnych”) (1953), „General Policies and Major Problems of Social Development” („Główne założenia i największe problemy rozwoju społecznego”) (1953), „Social Progress through Local Action – Community Welfare Centres” („Rozwój społeczny poprzez aktywność lokalną: Centra Pomocy Społecznej”) (1953), „Social Problems of Industrialization” („Społeczne problemy industrializacji”) (1954), „Community Development Policy and Administration in Non-Self-Governing Territories” („Polityka rozwoju społeczności lokalnych i administracja na terytoriach zależnych”) (1955), „Nature of the Problem of Urbanization in Underdeveloped Areas” („Specyfika problemu urbanizacji na obszarach słabo rozwiniętych”) (1955), „Social Change and Standards of Living in Non-Self-Governing Territories” („Zmiana społeczna i poziom życia na terytoriach zależnych”) (1955), „Social Aspects of Economic Development in Non-Self-Governing Territories. Colonial Peasantries in transition” („Społeczne aspekty rozwoju ekonomicznego na terytoriach zależnych. Kolonialne chłopstwo w procesie przemian”) (1957), „Social Aspects of Urban Development” („Społeczne aspekty rozwoju miast”) (1958), „Social Measures for Economic Welfare of the Family” („Społeczne wskaźniki ekonomicznego dobrobytu rodziny”) (1958), „Urban Community Development. Application of Community Development. Principles in urban neighbourhoods” („Rozwój lokalnych społeczności miejskich. Rozwój społeczności w praktyce. Zasady dotyczące społeczności miejskich”) (1958).

Józef Obrębski jako pracownik ONZ, lata pięćdziesiąte.
Józef Obrębski jako pracownik ONZ, lata pięćdziesiąte
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

W okresie tym Józef Obrębski uczestniczy także w amerykańskich i międzynarodowych konferencjach i seminariach. We wrześniu 1950 roku bierze udział w I Międzynarodowym Kongresie Socjologicznym w Zurychu z referatem „The Sociology of Rising Nations” („Socjologia powstających narodów”), stanowiącym teoretyczną syntezę poleskich i jamajskich badań nad procesami narodotwórczymi. W grudniu 1956 roku na dorocznym zjeździe American Association for the Advancement of Science w Nowym Jorku prezentuje referat „Peasant Family and National Society in Jamaica” („Rodzina chłopska a społeczeństwo narodowe Jamajki”), rok później na seminarium karaibskim w Uniwersytecie Columbia wygłasza gościnny wykład „Peasant Family in Jamaica” („Rodzina chłopska na Jamajce”). Z kolei w 1958 roku na Wydziale Socjologii w Queens College w Nowym Jorku – wykład „Social Background of the Polish Revolution of 1956” („Społeczne tło polskiej rewolucji 1956 roku”).

[Z]arówno zmiany zakresu badań etnologii i socjologii,
jak i wycieczki każdej z nich na pola badawcze drugiej,
stają się coraz bardziej uzasadnione
z perspektywy przemian we współczesnym świecie. […]
Ów obszar wspólnego zainteresowania obejmuje rozliczne zjawiska,
które – wobec braku lepszego określenia –
można nazwać zjawiskami powstawania narodów. []
Czy [] można podchodzić do nich naukowo
jako do kompleksów pokrewnych zjawisk społecznych,
mogących być przedmiotem analizy porównawczej, uogólnionego opisu
i systematycznej teorii? Dostępne nam fakty, pomimo wszelkich ograniczeń
naszej wiedzy, wskazują na tę [] możliwość.

Józef Obrębski, Socjologia powstających narodów

Bardzo nas podniósł na duchu Twój list, zawierający szczegóły o waszej pracy
i upewnienie się, że Józio jednak słusznie postąpił,
rzucając pracę bądź co bądź biurową i całkowicie bezimienną.

list Marii Stieberowej do Tamary Obrębskiej, 28 września 1963

Powstawanie narodów. Publikacja oraz przekłady post mortem

  • The Sociology of Rising Nations, „Unesco International Social Science Bulletin” 1951.
  • Socjologia powstających narodów, „Przegląd Socjologiczny” 1968. Nowy przekład w: Dzisiejsi ludzie Polesia i inne eseje, red. A. Engelking, Warszawa 2005.

1959–1967: Profesor socjologii i antropologii na uczelniach nowojorskich

1957–1962

Po Październiku, w 1957 roku, Józef Obrębski otrzymuje propozycję objęcia katedry etnologii na Uniwersytecie Warszawskim. Później, w latach 1957–1959, propozycję rocznego kontraktu profesora socjologii w Warszawie, a w latach 1960–1962 – kierowania przez rok Zakładem Socjologii UW. Żaden z tych projektów nie dochodzi jednak do skutku.

Józef Obrębski z matką w Warszawie, lata pięćdziesiąte.
Józef Obrębski z matką w Warszawie, lata pięćdziesiąte
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Kochany Józiu,
Z polecenia Senatu UW zwracam się do Ciebie z zapytaniem,
które przedtem wysłałem prywatnie:
czy zgodziłbyś się objąć katedrę etnologii w Uniwersytecie Warszawskim.
Senat uważa sprawę za ważną, a w toku dyskusji nie wysunięto żadnego innego kandydata.
Jeżeli trwasz na razie w swej negatywnej decyzji, to napisz mi,
co miałeś na myśli mówiąc, że być może w inny sposób mógłbyś nam być pomocny.

list Stanisława Ossowskiego do Józefa Obrębskiego, 11 kwietnia 1957

Kochany Józefie,
W dziedzinie socjologii wiele się zmieniło w Polsce od ostatniej wizyty Twojej. []
Wychodzi na nowo „Przegląd Socjologiczny” []. Przez ostatni rok funkcjonowała
Sekcja Socjologiczna przy Towarzystwie Filozoficznym, a obecnie powołaliśmy do życia
Polskie Towarzystwo Socjologiczne []. Czy nie chciałbyś coś ogłosić
w „Przeglądzie” lub „Kulturze i Społeczeństwie”? Żywimy tutaj nawet nadzieję,
że zdecydujesz się wrócić do kraju. Słyszałem nawet, że na UW
chcieliby Cię widzieć na katedrze etno-socjologii

list Józefa Chałasińskiego do Józefa Obrębskiego, 19 grudnia 1957

26 października 1960

Józef i Tamara Obrębscy zostają przyjęci w poczet członków Polskiego Towarzystwa Socjologicznego.

1959–1961

Obrębski pracuje jako wykładowca na uczelniach nowojorskich. Wykłada socjologię i antropologię w Brooklyn College, Hofstra College i Queens College of the City University of New York.

Kwiecień 1964

Józef Obrębski otrzymuje obywatelstwo amerykańskie.

1962–1967

Obrębski pracuje w C. W. Post College of Long Island University, do roku 1965 jako Assistant Professor (odpowiednik adiunkta), od 1966 – Associate Professor (odpowiednik docenta). Prowadzi wykłady z socjologii i antropologii na Wydziale Nauk Społecznych. Jest pierwszym profesorem antropologii społecznej w tej uczelni.

Wykłady Obrębskiego, głoszone z niesłabnącym zainteresowaniem i pasją dociekania,
pełne erudycji i humoru, były całkowicie pozbawione pedanterii czy próżności.
Żywiono dla niego to, do czego wielu jedynie pretenduje – szacunek,
bo osiągnął to, o czym wielu tylko mówi – mistrzostwo.

Elisabeth K. Nottingham, Joseph Obrebski, 1905–1967
Józef, Tamara i Stefan Obrębscy przed swoim domem w Hollis, 1959.
Józef, Tamara i Stefan Obrębscy przed swoim domem w Hollis, 1959
(fot. ze zbiorów rodzinnych)

Od 1961 roku Józef Obrębski uczestniczy w pracach powołanej wówczas do życia Komisji Socjologiczno-Antropologicznej Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce (jej sekretarzem jest Tamara Obrębska). Wygłasza referaty na seminariach i konferencjach, m.in.: „Rising Nations from an Anthropological Perspective” („Powstawanie narodów. Ujęcie antropologiczne”) – na Wydziale Antropologii Uniwersytetu w Chicago (1960), „Social Structure and Ritual in a Macedonian Village” („Struktura społeczna i rytuał we wsi macedońskiej”) – na dorocznym zjeździe American Anthropological Association w Filadelfii w grudniu 1961 roku, „Principle of Legitimacy in the Caribbean” („Zasada ślubnego pochodzenia na Karaibach”) – na I Kongresie Polskich Uczonych, zorganizowanym na Uniwersytecie Columbia z okazji tysiąclecia państwa polskiego (listopad 1966).

Na rok akademicki 1968/1969 planuje cykl wykładów na Uniwersytecie Warszawskim i badania terenowe w Polsce.

Przez cały okres pobytu w Stanach Zjednoczonych Józef i Tamara Obrębscy utrzymują żywe kontakty z krajem. Służą pomocą polskim uczonym, przyjeżdżającym do Stanów na stypendia naukowe. Przez nowojorski dom Obrębskich, zawsze otwarty, przewijają się dziesiątki osób. Bywa tu Valetta Malinowska i Eileen Znaniecka, Teodor Abel, Robert Bierstedt, Sula Benet, Alicja Iwańska, Feliks Gross, Aleksander Hertz, Józef Chałasiński, Jan Szczepański, Stefan Nowakowski, Wiktor Weintraub, Władysław Kuraszkiewicz, Zdzisław Stieber i wiele innych osób związanych z polskim i amerykańskim środowiskiem naukowym.

Było mi u Was bardzo dobrze. Specjalnie chciałem Wam podziękować
za zorganizowanie odczytu, za zapoznanie z szeregiem interesujących ludzi
– za wprowadzenie w tutejsze środowisko socjologiczne.

list Jana Szczepańskiego do Tamary Obrębskiej, 11 maja 1961

Valetta Malinowska, wdowa Bronia, była u nas kilka tygodni w maju-czerwcu.
Przywiozła ze sobą listy Malinowskiego do kolegów i uczniów w terenie.
Józio je opracowuje re powstanie i stosowanie metody funkcjonalnej.
[] Prawdopodobnie w przyszłym roku pojedziemy do niej na lato.
Obiecała Józiowi wyszukać interesujące tereny.
Bronio tam planował field-work, ale już nie pojechał.

list Tamary Obrębskiej do Józefa Chałasińskiego, 14 lipca 1961

W latach sześćdziesiątych Obrębski intensywnie pracuje naukowo. Jego zainteresowania historią etnologii i postacią Ludwika Krzywickiego owocują ponaddwustustronicową rozprawą „O etnologii Krzywickiego”; nieukończona, pozostaje w maszynopisie. Przystępuje do pracy nad materiałami z Macedonii i Polesia, której zamierza poświęcić zbliżającą się emeryturę.

28 grudnia 1967

Józef Obrębski umiera nagle w Hollis w stanie Nowy Jork.

Kilka lat później jego spuścizna naukowa trafia, dzięki staraniom Tamary Obrębskiej, Suli Benet i Joela M. Halperna, do uniwersyteckiego archiwum w Amherst w stanie Massachusetts. Zostaje udostępniona jako „Obrebski Collection”.

Pierwodruk i przekład opublikowane post mortem

  • Rising Nations from an Anthropological Perspective, „Sprawy Narodowościowe” 2006.
  • Powstawanie narodów. Ujęcie antropologiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2006.

Obrębski nie musi być reklamowany.
Swoją samodzielną pozycję w nauce polskiej zdobył […] pierwszym mocnym uderzeniem pod koniec okresu międzywojennego. Pozostał w pamięci pokolenia dziś starszego
jako badacz […] i jako teoretyk związany z nowymi kierunkami w nauce obcej.
Ale jego prace pozostają w rękopisach, a artykuły są trudno dostępne.
Odkrywane co pewien czas przez młodsze pokolenia etnografów, udostępniane również
poza krajem, uczestniczą we współczesnym rozwoju nauki przyswajane jedynie
w małym gronie specjalistów. Warto stworzyć dla nich należne im miejsce
w bibliotece klasyków etnologii polskiej.

Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Wkład Józefa Obrębskiego w badanie procesów etnicznych