Z radością informujemy, że projekt dr Olhy Tkachenko pt. „Dekolonizacja 2.0: kapitalizm
cyfrowy i mobilizacja epistemiczna w ukraińskim YouTube w latach 2021–2025” uzyskał
dofinansowanie w ramach konkursu SONATA Narodowego Centrum Nauki.
Projekt dr Tkachenko poświęcony jest analizie roli platformy YouTube jako kluczowej
przestrzeni mobilizacji epistemicznej i transformacji dekolonialnej w Ukrainie w latach
2021–2025. Badanie odpowiada na istotną lukę badawczą dotyczącą znaczenia mediów
cyfrowych w procesach dekolonizacji, które dotychczas były analizowane głównie z
perspektywy historycznej, kulturowej i politycznej.
Dr Olha Tkachenko przyjrzy się temu, w jaki sposób ukraińscy twórcy internetowi wykorzystują YouTube do kwestionowania imperialnych narracji, demontażu rosyjskich
mitów kolonialnych oraz popularyzacji ukraińskiej kultury i historii. Projekt zakłada analizę zarówno samych twórców i publikowanych przez nich treści, jak również reakcji odbiorców, które odzwierciedlają szersze procesy kształtowania tożsamości narodowej i zmian poznawczych zachodzących w ukraińskim społeczeństwie.
W badaniu wykorzystane zostaną metody krytycznej analizy dyskursu, analizy
multimodalnej, netnografii oraz studiów narracyjnych. Szczególna uwaga zostanie
poświęcona relacji między procesami dekolonizacyjnymi a mechanizmami kapitalizmu
cyfrowego, które wpływają na widzialność, obieg i ekonomiczną trwałość treści
publikowanych w internecie.
Projekt ma charakter interdyscyplinarny i łączy perspektywy teorii dekolonialnej, nauk o
mediach oraz studiów ukraińskich. Jego wyniki przyczynią się do lepszego zrozumienia roli platform cyfrowych w procesach oporu poznawczego, kształtowania tożsamości oraz
cyfrowej dekolonizacji, zarówno w Ukrainie, jak i w innych społeczeństwach
postimperialnych.
Dnia 8 czerwca 2026 r. w Instytucie Slawistyki PAN odbyły się warsztaty #interlab z zakresu międzykulturowości, zrealizowane przez Fundację Rozwoju Systemu Edukacji, pełniącą rolę polskiej Narodowej Agencji Programu Erasmus+ i Europejskiego Korpusu Solidarności. Instytut Slawistyki otrzymał tę możliwość jako beneficjent programu Erasmus+.
Uczestniczki warsztatów – pracowniczki IS PAN oraz zagraniczna studentka aktualnie przebywająca w IS PAN w ramach programu Erasmus+ – miały okazję doświadczyć interaktywnych zajęć poprowadzonych przez doświadczoną trenerkę i bazujących na metodach edukacji pozaformalnej. Tematyka warsztatów obejmowała m.in.: różnice międzykulturowe, komunikację międzykulturową, konflikty na tle międzykulturowym oraz strategie zapobiegania / radzenia sobie z nimi, stereotypy, uprzedzenia i dyskryminację oraz strategie zapobiegania / radzenia sobie z nimi, strategie akulturacji i wspieranie integracji.
Warsztaty z zakresu międzykulturowości były okazją, aby zwiększyć kompetencje uczestniczek w zakresie: podniesienia wiedzy na temat różnic kulturowych i ich wpływu na zachowanie, poprawy efektywnej komunikacji w środowisku wielokulturowym, rozwoju zdolności rozwiązywania konfliktów w środowisku międzykulturowym, wykształcenia postawy tolerancji i otwartości wobec innych kultur.
Zapraszamy na 33. już Seminarium na Granicy, ale tym razem organizowane wspólnie z Zespołem projektu „Recycling the German Ghosts. Resettlement Cultures in Poland, Czechia and Slovakia after 1945” (Spectral Recycling).
W dniach 16–17 kwietnia 2026 roku w Wilnie odbyła się międzynarodowa konferencja naukowa pt. „Linguistic Variation in the Contemporary Sociocultural Context”. Wydarzenie to stało się platformą wymiany myśli dla językoznawców i socjologów, jednak z perspektywy współczesnych wyzwań technologicznych, dwa wystąpienia naszych badaczy nabrały szczególnego znaczenia. Były to jedyne referaty podczas całego wydarzenia, które bezpośrednio dotyczyły problematyki języków o niskich zasobach (low-resource languages).
Wyzwania technologiczne, czyli ochrona przed „homogenizacją językową”
Zespół badawczy w składzie dr hab. Roman Roszko, prof. IS PAN, dr hab. Danuta Roszko oraz dr Piotr Szatkowski zaprezentował wyniki prac nad budową specjalistycznych korpusów dla mazurskiego etnolektu oraz litewskiej gwary puńskiej w Polsce.
W dobie gwałtownej ekspansji dużych modeli generatywnych (LLM), badacze zwrócili uwagę na zjawisko „homogenizacji językowej”. Dominacja języków wysokozasobowych w zbiorach treningowych AI sprawia, że specyficzne struktury mniejszych odmian są wypierane przez kalki i uproszczenia.
Kluczowe aspekty projektu to:
Problemy normalizacji zasobów oraz utworzenie właściwych potoków przetwarzania
Ze względu na brak ujednoliconej ortografii w tekstach dialektalnych, konieczne było stworzenie zaawansowanych potoków przetwarzania (pipelines), obejmujących m.in. czyszczenie tzw. szumu ortograficznego i pełną korektę merytoryczną.
Infrastruktura CLARIN-PL i CLARIN-PL-BIZ-Bis
Prace są realizowane w ramach rozszerzonej infrastruktury CLARIN-PL, co pozwala na przygotowanie danych w standardach interoperacyjnych (TMX, TSV, JSON), gotowych do integracji z systemami takimi jak „KonText”.
Benchmarking
Projekt zakłada stworzenie zamkniętych zestawów testowych, które pozwolą obiektywnie ocenić, jak współczesne modele AI radzą sobie z rozumieniem i generowaniem tekstów w tych konkretnych odmianach języka.
Perspektywa socjolingwistyczna, czyli czy szkoła uratuje język?
Dopełnieniem technologicznego spojrzenia na wielojęzyczność była analiza mgr. Andrzeja Żaka, dotycząca sytuacji języka kaszubskiego. Badacz posłużył się terminem języka kolateralnego – odmiany, której status językowy był historycznie kwestionowany, a dziś, mimo uznania prawnego, zmaga się z wyzwaniami rewitalizacyjnymi.
Główne wnioski z badań to:
Paradoks edukacyjny
Mimo 30 lat nauczania kaszubszczyzny w szkołach i posiadania statusu jedynego języka regionalnego w Polsce, statystyki wskazują na spadek liczby aktywnych użytkowników.
Bariery pozasystemowe
Analiza wywiadów socjolingwistycznych wykazała, że kluczowymi przeszkodami są czynniki psychologiczne i ideologiczne, takie jak niski prestiż społeczny języka oraz głęboko zakorzenione poczucie wstydu u starszych pokoleń.
Strategia na przyszłość
Badanie dowodzi, że sama instytucjonalizacja (szkoła, urzędy) jest niewystarczająca. Do przetrwania języka niezbędna jest zmiana postaw społecznych i budowanie nowej, pozytywnej tożsamości językowej.
Wyjazd mgr. A. Żaka był finansowany z grantu NCN SONATA BIS prof. Nicole Dołowy „Różnorodność językowa w Polsce: języki kolateralne, działania na rzecz języków i konceptualizacja tożsamości zbiorowej” (2020/38/E/HS2/00006).
Podsumowanie, czyli o roli projektów CLARIN-PL i CLARIN-PL-BIZ-Bis w ochronie dziedzictwa
Wystąpienia te wyraźnie pokazały, że ochrona mniejszych odmian języka w XXI wieku musi przebiegać dwutorowo. Z jednej strony niezbędna jest zaawansowana inżynieria językowa, realizowana w ramach projektów takich jak CLARIN-PL-BIZ-Bis, która wprowadza te języki do obiegu cyfrowego. Z drugiej strony konieczna jest refleksja socjolingwistyczna, która pozwoli zrozumieć ludzki kontekst ich używania.
Fakt, że tematyka języków o niskich zasobach została podjęta w Wilnie niemal wyłącznie przez naszych przedstawicieli, podkreśla wiodącą rolę Instytutu Slawistyki PAN i konsorcjum CLARIN-PL oraz CLARIN-PL-BIZ-Bis w definiowaniu kierunków nowoczesnej humanistyki cyfrowej. Bez aktywnego tworzenia zasobów danych, mniejsze etnolety są narażone na cyfrowe wykluczenie i rozpłynięcie się w niebycie w świecie rządzonym przez algorytmy.
Projekt „CLARIN – Wspólne zasoby językowe i infrastruktura technologiczna” jest finansowany z Drugiego Priorytetu Programu Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki 2021–2027 (FENG). Skład konsorcjum: Politechnika Wrocławska (lider), Instytut Podstaw Informatyki PAN, Instytut Slawistyki PAN, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Wrocławski.
Prof. Roman Roszko podczas wygłaszania referatu. Fot. archiwum prywatne.Mgr Andrzej Żak podczas wygłaszania referatu. Fot. archiwum prywatne.
W dniach 28–31 maja 2026 r. na PGE Narodowym odbyła się kolejna edycja Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie. Gościem honorowym wydarzenia była Szardża – emirat Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Przez cztery dni osoby odwiedzające targi mogły zapoznać się z bogatą ofertą wydawniczą, w tym z publikacjami Wydawnictwa Instytutu Slawistyki PAN. Stoisko wydawnictwa znajdowało się we wspólnej przestrzeni zaprzyjaźnionych oficyn: IS PAN | Oficyna Naukowa | Amaltea | Kwiaty Orientu | Claroscuro (stoisko 3/D1).
W tym roku bestsellerem sprzedażowym okazała się książka z naszego „antykwariatu”, zaproponowana przez sekretarz wydawnictwa Joannę Drewniak: „Słownik nazewnictwa Warszawy” (1998) autorstwa prof. Kwiryny Handke.
Organizatorem Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie jest Fundacja Historia i Kultura, natomiast mecenasem wydarzenia – Stowarzyszenie Autorów i Wydawców COPYRIGHT Polska.
Dr Dorota Leśniewska i dr Małgorzata Ostrówka. Fot. Wiktoria Nylec.Jacek Oryl, dyrektor Targów i wiceprezes Fundacji Historia i Kultura, podczas otwarcia tegorocznej edycji. Fot. Wiktoria Nylec.Kierowniczka wydawnictwa IS PAN Olga Kowalczyk. Fot. Wiktoria Nylec.Oferta wydawnicza IS PAN. Fot. Wiktoria Nylec.Kierowniczka biblioteka IS PAN Aneta Majewska-Foder na stoisku wydawniczym IS PAN. Fot. Wiktoria Nylec.Sekretarz wydawnictwa Joanna Drewniak prezentuje „Słownik nazewnictwa Warszawy”. Fot. Wiktoria Nylec.Oferta wydawnicza IS PAN. Fot. Wiktoria Nylec.
Dr Martina Ireinová, kierowniczka Pracowni Dialektologicznej w Brnie Instytutu Języka Czeskiego Akademii Nauk Republiki Czeskiej (Dialektologické oddělení Ústavu pro jazyk český AV ČR), po raz kolejny gościła w Instytucie Slawistyki PAN.
Naukowczyni z Czech w trakcie pobytu w Warszawie, 24–29.05.2026 r., wzięła udział w konferencji „Dawne i współczesne kontakty językowo-kulturowe w krajach słowiańskich. Konferencja w pierwszą rocznicę śmierci Profesora Janusza Siatkowskiego”, na której wygłosiła referat „Archivní terénní záznamy Janusze Siatkowského z nářečního výzkumu na česko-polském pomezí a jejich využití v české dialektologii”. Został on napisany z wykorzystaniem m.in. materiałów archiwalnych – brulionów Janusza Siatkowskiego z zapisami terenowymi w Kłodzku i okolicach, przekazanych przez Zbiory Specjalne IS PAN.
Na spotkaniu z prof. dr hab. Dorotą Rembiszewską dr M. Ireinová przekazała kolejny tom gwarowego atlasu czeskiego – Martina Ireinová, Vít Voženílek, Jakub Koníček, Milena Šipková, Šimon Temer, Tadeáš Krch, Petra Přadková, Jakub Žejdlík, Zina Komárková, Marta Šimečková, Filip Kubeček, Radek Šuta, Alena Vondráková, Rostislav Nétek „Atlas nářečí českého jazyka – lokál plurálu substantiv”, Olomouc 2025.
Naukowczyni z IS PAN podarowała bibliotece brneńskiej Pracowni Dialektologicznej dwie nowo wydane publikacje – D. Rembiszewska, J. Siatkowski, „Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie. Studia wyrazowe. Część 3”, „O Profesorze Januszu Siatkowskim (1929–2025) rodzina, bliscy, uczennice i uczniowie”, red. D. Rembiszewska.
Dr Martina Ireinová oraz prof. Dorota Rembiszewska w siedzibie IS PAN. Fot. archiwum prywatne.Dr Martina Ireinová podczas wygłaszania referatu na konferencji. Fot. Dorota Rembiszewska.
Serdecznie zapraszamy na zebranie naukowe w poznańskiej siedzibie IS PAN, na którym dr Wojciech Jasiński przedstawi referat pt. Księga wójtowska miasta Żerkowa z lat 1708–1795 – edycja źródłowa.
Spotkanie odbędzie się w czwartek 11 czerwca 2026 r. o godz. 13.00 w sali seminaryjnej (II piętro) Pałacu Działyńskich w Poznaniu.
Zapraszamy na zebranie naukowe Zakładu Literaturoznawstwa i Kulturoznawstwa IS PAN, które odbędzie się we wtorek, 9 czerwca 2026 r. w godz. 11.00–13.00 w trybie hybrydowym − w Instytucie Slawistyki PAN przy ul. Jaracza 1 (V piętro) oraz online na platformie Zoom.
Osoby spoza Instytutu Slawistyki PAN, które chciałyby uczestniczyć w zebraniu, mogą otrzymać link do spotkania, pisząc na adres dr Katarzyny Roman-Rawskiej: k.roman-rawska@ispan.edu.pl. Chęć udziału w trybie stacjonarnym prosimy zgłosić do sekretariatu Instytutu do 8 czerwca 2026 roku.
Na najbliższym zebraniu wystąpi dr Yana Hladyr, która omówi wyniki realizowanego projektu NCN Miniatura 9:„Zrodzone ze wstrząsów: katharsis sztuki ukraińskiej w treściach mediów kulturalnych (2022–2025)”.
W dniach 28–31 maja 2026 r. odbędzie się kolejna edycja Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie. Tegoroczne wydarzenie zostanie zorganizowane w nowej lokalizacji – na PGE Narodowym. Gościem Honorowym będzie Szardża – emirat Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Przez cztery dni osoby odwiedzające Targi będą mogły zapoznać się z bogatą ofertą wydawniczą, w tym z publikacjami Wydawnictwa Instytutu Slawistyki PAN. Stoisko wydawnictwa znajdzie się w przestrzeni wspólnej zaprzyjaźnionych oficyn: Amaltea | IS PAN | Oficyna Naukowa | Claroscuro | Kwiaty Orientu (stoisko 3/D1).
Podczas tegorocznej edycji Targów Wydawnictwo IS PAN zaprezentuje nowości wydawnicze, m.in.:
„Pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie. Studia wyrazowe”, część III, autorstwa Doroty Krystyny Rembiszewskiej i śp. Janusza Siatkowskiego,
„Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów”, tom 6: „RODZINA”, pod redakcją Doroty Pazio-Wlazłowskiej.
Do nabycia będą również pozycje nagrodzone w ubiegłym roku:
„Naszego nie damy. Spory i obrazy polityczne w Serbii i Chorwacji po roku 2000” Ewy Wróblewskiej-Trochimiuk,
„Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian. Seria łacińska”. Tom. 3: „Średniowiecze”. Zeszyt 1a: „Narracyjne źródła węgierskie. Pisarze z wieku XI-XIV (kroniki, rocznik, hagiografia)” & Zeszyt 1b: „Narracyjne źródła węgierskie. Pisarze z wieku XI-XIV (słownik)”.
Organizatorem Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie jest Fundacja Historia i Kultura, natomiast Mecenasem wydarzenia – Stowarzyszenie Autorów i Wydawców COPYRIGHT Polska.
Kolejny wykład z cyklu „Dialog z polszczyzną i polską kulturą” w ramach projektu NAWA Promocja języka polskiego 2025 kierowanego przez prof. Dorotę Rembiszewską – „Robiwszy coś dla polskości – warsztaty języka polskiego i kultury polskiej” pt. Oj tonka, tonka, tonka konopielka – o znaczeniu kolęd wiosennych w kulturze pogranicza wygłosił dr hab. Gustaw Juzala-Deprati.
Spotkanie ze studentami polonistyki odbyło się 21 maja 2026 roku na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Wileńskiego.
Słuchacze mogli się dowiedzieć, na czym polega fenomen kolędowania wielkanocnego, jaką rolę odgrywają pieśni konopielkowe w kształtowaniu tożsamości mieszkańców pogranicza. Prelegent w bardzo przystępny sposób przybliżył bogactwo tradycji muzycznej, ukazując jej znaczenie społeczne i symboliczne.
Spotkanie cieszyło się dużym zainteresowaniem słuchaczy i stworzyło przestrzeń do inspirującej refleksji nad dziedzictwem kulturowym pogranicza polsko-litewskiego.
Na koniec odbyła się dyskusja z udziałem studentów i trojga badaczy pogranicza – prof. Birute Jasiunaite, prof. Kristiny Rutkovskiej i prof. Gustawa Juzaly-Depratiego.
Wykład prof. Gustawa Juzaly-Depratiego. Fot. Kristina Rutkovska.Wykład prof. Gustawa Juzaly-Depratiego. Fot. Kristina Rutkovska.
